
گزارش ارتباط سدهای ایران با مراکز نظامی با انتقاد روبهرو شد
گزارش نیویورکتایمز فرضیهای درباره ارتباط احتمالی سدها و تأسیسات نظامی ایران مطرح کرده است؛ پژوهشگران تأکید دارند این پیوند اثبات نشده و مجاورت جغرافیایی، توجیه حمله به سدها نیست.
دریاچه سد کرج، ایران؛ عکس آرشیوی شکیلا حاتمی / Unsplash، ۲۵ نوامبر ۲۰۲۲، مجوز Unsplash. تصویر مربوط به ادعاهای نظامی نوامبر ۲۰۲۶ نیست.
گزارشی در روزنامه نیویورکتایمز احتمال داده است که برخی طرحهای سدسازی و انتقال آب ایران، در کنار کارکردهای غیرنظامی، با نیازهای تأسیسات موشکی ارتباط داشته باشند. اما این فرضیه هنوز اثبات نشده و چند پژوهشگر محیطزیست و امنیت آب هشدار دادهاند که نزدیکی جغرافیایی سد و پایگاه نظامی، بهتنهایی دلیل ساخت سد یا توجیه حمله به زیرساخت آبی نیست.
در این خبر میخوانید
این گزارش که ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، بر مشاهده همپوشانی تقریبی برخی محلهای حمله به تأسیسات نظامی و نقشه پروژههای آبی تکیه دارد. پژوهشگران در واکنش به آن یادآور شدهاند که برای اثبات پیوند علت و معلولی باید اسناد طراحی و تأمین مالی پروژهها، مشخصات فنی و دادههای مکانی معتبر بررسی شود. وجود دو پدیده در یک منطقه، حتی اگر واقعی باشد، ثابت نمیکند یکی برای خدمت به دیگری ایجاد شده است.
فرضیه ارتباط سدها با تأسیسات نظامی
بر پایه شرح مستند گزارش و واکنش کارشناسان، نیما شکری، پژوهشگر امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ، همراه گروه خود دستکم ۵۳۳ سد در ایران را شناسایی کرده و شباهتی میان الگوی جغرافیایی این سدها و برخی مناطق هدف حملات هوایی مشاهده کرده است. این عدد به نقشه مورد استفاده پژوهشگران اشاره دارد، نه تعداد سدهای دارای کاربرد نظامی. گزارش همچنین دیدگاه شماری از کارشناسان را نقل میکند که دسترسی پایدار به آب و برق را برای تأسیسات گسترده زیرزمینی مفید میدانند.
با این حال، «امکان استفاده» با «هدف ساخت» تفاوت بنیادی دارد. اثبات اینکه سدی با هدف پشتیبانی نظامی ساخته شده، نیازمند شواهد مستقلی فراتر از نزدیکی مکانی است. طرحهای آبی ممکن است اهداف کشاورزی، شرب، کنترل سیلاب و تأمین برق داشته باشند و در طول زمان نیازهای مختلفی را پاسخ دهند. حتی اگر مجموعهای نظامی در نزدیکی تأسیسات آب قرار گرفته باشد، از آن نمیتوان بدون مدارک تکمیلی انگیزه طراحان اولیه سد را نتیجه گرفت.
برای مقایسه با وضعیت منابع آب در ایران، بیشتر بخوانید: آمادگی ایران در برابر سیلاب و کمآبی.
انتقاد پژوهشگران از استنتاج بر پایه نزدیکی مکانی
کاوه مدنی، پژوهشگر محیطزیست، در واکنش به گزارش گفته است گمانهزنی و همبستگی مکانی را نباید بهجای مدرک قرار داد. او درباره پیامدهای احتمالی روایتهایی که زیرساختهای آب را در ذهن مخاطب به هدف نظامی تبدیل میکنند هشدار داده است. شکری نیز پس از انتشار گزارش تأکید کرده است که نزدیکی سدها به اهداف نظامی، دلیل ساخت آنها را ثابت نمیکند و حمله به سدها یا زیرساختهای آب غیرنظامی را توجیه نمیکند.
در یک بررسی آماری منتشرشده بهطور مستقل، نویسنده با استفاده از دادههای جایگزین برای سدها و پایگاههای موشکی، نتیجه گرفته است که پس از در نظر گرفتن عوامل جغرافیایی، نزدیکی ویژهای که فرضیه گزارش را ثابت کند مشاهده نمیشود. خود این بررسی محدودیتهای مهمی دارد: نقشه کامل مورد استفاده روزنامه منتشر نشده و دادههای جایگزین همه سدها یا تأسیسات احتمالی را پوشش نمیدهند. بنابراین این تحلیل هم سند قطعی برای رد هر ارتباط احتمالی نیست؛ بلکه نشان میدهد فرضیه به آزمون دقیقتر نیاز دارد.
در مناقشهای با چنین پیامدهای امنیتی، لازم است میان سه گزاره تفاوت گذاشته شود: وجود سد و تأسیسات نظامی در یک منطقه، بهرهمندی احتمالی یک تأسیسات از آب یا برق موجود، و ساخت عمدی سد برای پشتیبانی از فعالیت نظامی. این سه گزاره سطح شواهد یکسانی ندارند و تبدیل یکی به دیگری بدون سند، خواننده را به نتیجهگیری نادرست میرساند.
بیشتر بخوانید: پیامد سیلاب و کمآبی برای زیرساختهای ایران.
نبود شواهد کافی درباره هدف نظامی سدها
در گزارشهای در دسترس، سند مستقلی که نشان دهد یک سد معین با هدف اختصاصی ساخت یا پشتیبانی پایگاه موشکی ساخته شده ارائه نشده است. تعداد دقیق تأسیسات دارای ارتباط عملی با طرحهای آب نیز مشخص نیست. اختلاف روشهای نقشهبرداری و نبود دادههای عمومی کامل، امکان داوری قطعی را محدود میکند.
از منظر حفاظت از غیرنظامیان، یک نکته مستقل از این مناقشه باقی است: صرفِ مجاورت سد با تأسیسات نظامی، آن را خودکار به هدف نظامی مشروع تبدیل نمیکند. ارزیابی هرگونه حمله به تأسیسات آب باید تابع قواعد حقوق بشردوستانه، از جمله حفاظت ویژه از تأسیسات حاوی نیروهای خطرناک، باشد. خطر آسیب به مردم و منابع ضروری آب نباید با ادعاهای اثباتنشده عادیسازی شود.
جمعبندی آن است که گزارش درباره ارتباط احتمالی پروژههای آبی و کاربردهای نظامی پرسشی قابل بررسی مطرح کرده، نه نتیجهای قطعی. برای قضاوت معتبر به اسناد پروژه، دادههای کامل مکانی و ارزیابی مستقل کارشناسان آب و حقوق بینالملل نیاز است. تا آن زمان باید هم حق پرسش درباره تصمیمهای سدسازی و هم اصل حفاظت از زیرساختهای حیاتی غیرنظامی را حفظ کرد.
منابع
- منبع اصلی شرح مستند گزارش و واکنش کارشناسان
اعتبارسنجی
پیوند تأیید همین خبرتازهترینها در ایران
تحلیلها و خبرهای تازهی همین دسته را دنبال کنید.
از مهمترین خبرها و تحلیلها عقب نمانید
خلاصه خبرها و تحلیلهای رونما را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.










