نظم جهانی چندقطبی واقعاً متولد شده یا جهان فقط بی‌نظم‌تر شده است؟

مسئله اصلی: چند قطب داشتن با داشتن نظم چندقطبی یکی نیست

برای پاسخ به پرسش اصلی ابتدا باید دو مفهوم را جدا کرد. «قطب» به تمرکز قابل توجه قدرت اقتصادی، نظامی، فناوری، مالی یا سیاسی اشاره دارد. «نظم» چیزی بیشتر می‌طلبد: قواعد نسبتاً پایدار، نهادهای قابل استفاده، انتظارات قابل پیش‌بینی و سازوکاری برای مدیریت رقابت.

بنابراین ممکن است نظام بین‌المللی چند مرکز قدرت داشته باشد اما فاقد نظم چندقطبی تثبیت‌شده باشد. این تمایز قلب مسئله است.

آنچه می‌دانیم: قدرت جهانی واقعاً پراکنده‌تر شده است

تأییدشده: اقتصاد جهانی دیگر ساختار اوایل دوران پس از جنگ سرد را ندارد. داده‌های بانک جهانی برای ۲۰۲۵ تولید ناخالص داخلی اسمی آمریکا را حدود ۳۰.۸ تریلیون دلار، چین را ۱۹.۵ تریلیون دلار و هند را حدود ۴ تریلیون دلار نشان می‌دهد. آمریکا همچنان اقتصاد اسمی بسیار بزرگ‌تری از چین دارد، اما وجود دومین مرکز اقتصادی در مقیاس چین تفاوت ساختاری مهمی با دهه ۱۹۹۰ ایجاد کرده است.

معیار PPP تصویر متفاوتی می‌دهد. IMF سهم اقتصادهای نوظهور و درحال‌توسعه از GDP جهانی بر مبنای برابری قدرت خرید را برای ۲۰۲۶ حدود ۶۱ درصد گزارش می‌کند. این معیار معادل قدرت مالی، فناوری یا نظامی نیست، اما نشان می‌دهد اقتصاد جهانی را دیگر نمی‌توان صرفاً با وزن کشورهای توسعه‌یافته توضیح داد.

اما قدرت نظامی بسیار متمرکزتر از اقتصاد است

SIPRI برآورد می‌کند که در ۲۰۲۵ آمریکا با حدود ۹۵۴ میلیارد دلار، ۳۳ درصد هزینه نظامی جهان را به خود اختصاص داده است. چین با حدود ۳۳۶ میلیارد دلار ۱۲ درصد و روسیه با حدود ۱۹۰ میلیارد دلار ۶.۶ درصد را تشکیل می‌دادند. سه کشور روی‌هم ۵۱ درصد هزینه نظامی جهان را در اختیار داشتند.

این داده یک هشدار مفهومی مهم ایجاد می‌کند: رشد اقتصادی جنوب جهانی را نمی‌توان مستقیماً به برابری راهبردی ترجمه کرد. قدرت اقتصادی، قدرت نظامی، نفوذ نهادی و توانایی شکل‌دادن به قواعد یک چیز نیستند.

اقتصاد جهانی: تکه‌تکه شده، اما هنوز به دو یا چند بلوک جدا تبدیل نشده است

اگر یک نظم بلوکی جدید کاملاً شکل گرفته بود، باید شاهد جدایی عمیق شبکه‌های اقتصادی می‌بودیم. شواهد فعلی پیچیده‌ترند.

UNCTAD گزارش می‌دهد تجارت جهانی در ۲۰۲۵ از ۳۵ تریلیون دلار عبور کرده و رکورد جدیدی ثبت کرده است. بنابراین روایت «پایان جهانی‌شدن» با داده‌ها سازگار نیست. در عین حال همان داده‌ها نشان می‌دهند ژئوپلیتیک، سیاست صنعتی و ملاحظات امنیتی مسیر تجارت و زنجیره‌های ارزش را تغییر می‌دهند.

مطالعه WTO بر داده‌های تجارت کالا میان ۲۰۱۶ تا فوریه ۲۰۲۴ نیز نشانه‌های اولیه fragmentation ژئوپلیتیکی را یافته است: تجارت میان بلوک‌های فرضی شرق و غرب پس از آغاز جنگ اوکراین حدود چهار درصد کندتر از تجارت درون بلوکی رشد کرده بود. اما همان مطالعه شواهدی از منطقه‌ای‌شدن گسترده تجارت پیدا نکرد.

این شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مرحله کنونی باشد: رقابت ژئوپلیتیکی درون اقتصادی رخ می‌دهد که هنوز عمیقاً به هم متصل است.

BRICS: نشانه تغییر قدرت یا هسته نظم جایگزین؟

گسترش BRICS یکی از قوی‌ترین شواهد مورد استناد طرفداران نظریه چندقطبی است. ورود اندونزی در ژانویه ۲۰۲۵ تعداد اعضای کامل گروه را به یازده رساند. دولت برزیل هنگام اعلام عضویت اندونزی، اصلاح نهادهای حکمرانی جهانی و تقویت همکاری جنوب جهانی را از اهداف مشترک عنوان کرد.

این تحول مهم است؛ اما از آن نمی‌توان خودکار نتیجه گرفت که BRICS یک بلوک منسجم ضدغربی یا معادل نهادی G7 و ناتو شده است. اعضای آن درباره امنیت، روابط با آمریکا و اروپا، چین، تجارت و سیاست منطقه‌ای منافع یکسانی ندارند.

بنابراین BRICS برای اثبات «تکثر مراکز قدرت» شاهد مهمی است، اما برای اثبات وجود «نظم جایگزین منسجم» شاهد کافی نیست.

تناقض مرکزی: قدرت قرن بیست‌ویکمی، نهادهای قرن بیستمی

یکی از قوی‌ترین نشانه‌های مرحله گذار، فاصله میان توزیع واقعی قدرت و معماری نهادی است.

شورای امنیت همچنان پنج عضو دائم دارای حق وتو دارد؛ آفریقا عضو دائم ندارد. خود سازمان ملل در «پیمان برای آینده» بر ضرورت اصلاح شورا، افزایش نمایندگی کشورهای درحال‌توسعه و اصلاح کم‌نمایندگی آفریقا تأکید کرده است.

این فقط یک بحث هنجاری نیست. اگر دولت‌هایی که وزن اقتصادی، جمعیتی و منطقه‌ای بیشتری پیدا کرده‌اند احساس کنند سهم آنها از تصمیم‌گیری با قدرتشان متناسب نیست، انگیزه ایجاد یا تقویت نهادهای موازی افزایش می‌یابد.

از این منظر، چندقطبی‌شدن قبل از آنکه یک «نظم جدید» باشد، مسئله‌ای برای مشروعیت نظم موجود ایجاد کرده است.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

• آیا قدرت‌های نوظهور حاضرند هزینه تأمین کالاهای عمومی جهانی را متناسب با قدرتشان بپردازند؟
• آیا BRICS می‌تواند اختلاف منافع اعضای خود را در بحران‌های جدی مدیریت کند؟
• آیا آمریکا و متحدانش نهادهای موجود را برای افزایش نمایندگی قدرت‌های نوظهور اصلاح خواهند کرد؟
• آیا رقابت آمریکا و چین به یک موازنه مدیریت‌شده تبدیل می‌شود یا به جدایی ساختاری عمیق‌تر؟
• آیا قدرت‌های میانی به قطب‌های مستقل تبدیل می‌شوند یا عمدتاً میان مراکز بزرگ مانور خواهند کرد؟

پاسخ این پرسش‌ها تعیین می‌کند که چندقطبی‌شدن کنونی در نهایت «نظم» تولید خواهد کرد یا صرفاً رقابت را میان تعداد بیشتری از بازیگران توزیع می‌کند.

بازیگران اصلی چه می‌خواهند؟

موضع رسمی چین نمونه روشنی از تفاوت میان ادعا و واقعیت قابل آزمون است. وانگ یی در فوریه ۲۰۲۵ چندقطبی‌شدن را واقعیتی در حال ظهور توصیف کرد و چین خواهان جهان «برابر و منظم» شد. شی جین‌پینگ نیز در سپتامبر ۲۰۲۶ این موضع را تکرار کرد. اینها مواضع رسمی چین هستند؛ اثبات نمی‌کنند که نظام بین‌المللی بالفعل برابر یا منظم شده است.

از گفتار تا رفتار: آیا معماری جدید واقعاً ساخته شده است؟

چرا این اتفاق افتاد؟ پنج نیروی متفاوت را نباید با یک علت اشتباه گرفت

۱. تغییر ساختاری: انتقال وزن اقتصادی

رشد چند دهه‌ای چین، هند و بخش‌هایی از آسیا فاصله اقتصادی میان غرب و سایر مناطق را کاهش داده است. این بنیادی‌ترین نیروی چندقطبی‌کننده است.

۲. عامل نهادی: تأخیر در اصلاح حکمرانی جهانی

نهادهایی که پس از جنگ جهانی دوم یا در دوران برتری اقتصادی غرب طراحی شدند، با سرعت تغییر توزیع قدرت اصلاح نشده‌اند.

۳. عامل سیاسی: استقلال بیشتر قدرت‌های میانی

بسیاری از دولت‌ها ترجیح می‌دهند به جای عضویت سخت در یک بلوک، روابط متفاوتی با آمریکا، چین، اروپا، روسیه و بازیگران منطقه‌ای داشته باشند.

۴. عامل امنیتی: بازگشت رقابت قدرت‌های بزرگ

افزایش هزینه‌های نظامی نشان می‌دهد دولت‌ها محیط امنیتی را پرریسک‌تر ارزیابی می‌کنند. این روند می‌تواند هم موازنه ایجاد کند و هم بی‌نظمی را افزایش دهد.

۵. عامل اقتصادی متناقض: امنیتی‌شدن در دل وابستگی متقابل

زنجیره‌های تأمین تحت فشار ژئوپلیتیک قرار گرفته‌اند، اما تجارت جهانی همچنان بسیار بزرگ است. در نتیجه بازیگران هم‌زمان رقیب و وابسته به یکدیگرند.

چه کسی از چندقطبی‌شدن سود می‌برد و چه کسی هزینه می‌دهد؟

قدرت‌های میانی بالقوه از افزایش گزینه‌های دیپلماتیک سود می‌برند. آنها می‌توانند میان مراکز مختلف سرمایه، امنیت، فناوری و بازار مانور کنند. قدرت‌های نوظهور نیز امکان بیشتری برای مطالبه اصلاح نهادهای جهانی پیدا می‌کنند.

اما هزینه وجود دارد. هرچه قواعد رقابت مبهم‌تر شود، کشورهای کوچک‌تر ممکن است در معرض فشار اقتصادی، تحریم، رقابت زیرساختی یا کشمکش امنیتی چند قدرت قرار گیرند.

در نتیجه «تعدد گزینه‌ها» و «افزایش استقلال» برای همه کشورها یکسان نیست. قدرت میانی دارای بازار بزرگ، منابع راهبردی یا موقعیت جغرافیایی مهم ظرفیت مانور بیشتری از یک دولت کوچک و وابسته دارد.

اثر بر ایران: فرصت مانور بیشتر، اما نه آزادی نامحدود

چندمرکزی‌تر شدن نظام بین‌المللی برای ایران می‌تواند دسترسی به شرکای غیرغربی، سازوکارهای سیاسی جایگزین و فضای بیشتری برای روابط با چین، روسیه، هند و کشورهای جنوب جهانی ایجاد کند. عضویت ایران در BRICS نیز بخشی از همین تغییر محیط نهادی است.

اما چندقطبی‌شدن به معنای حذف محدودیت‌های ساختاری نیست. چین، هند و سایر قدرت‌های نوظهور منافع مستقل خود را دارند و همکاری آنها با تهران معادل تعهد امنیتی یا اتحاد سیاسی نیست.

بنابراین برای ایران نیز همان تمایز مرکزی مقاله صادق است: وجود گزینه‌های بیشتر با وجود متحدان بیشتر یکسان نیست؛ همکاری نیز با تعهد راهبردی برابر نیست.

ضدتحلیل: شاید نظم چندقطبی همین حالا متولد شده باشد

قوی‌ترین پرونده علیه تز مقاله این است که تعریف ما از «نظم» بیش از حد سخت‌گیرانه است.

نظم بین‌المللی هرگز به معنای اجماع کامل نبوده است. دوران جنگ سرد نیز با جنگ‌های نیابتی، رقابت تسلیحاتی، بحران‌های متعدد و اختلاف بر سر قواعد همراه بود، اما همچنان از «نظم دوقطبی» سخن گفته می‌شود.

از این منظر، شواهد امروز می‌تواند برای اعلام ظهور نظم چندقطبی کافی باشد: چین دومین اقتصاد بزرگ اسمی جهان است؛ اقتصادهای نوظهور بر مبنای PPP بخش عمده اقتصاد جهانی را تشکیل می‌دهند؛ BRICS گسترش یافته؛ هند استقلال راهبردی خود را حفظ می‌کند؛ روسیه همچنان قدرت هسته‌ای و نظامی عمده است؛ و قدرت‌های میانی بیش از گذشته قادرند میان مراکز قدرت مانور کنند.

همچنین نبود برابری میان قطب‌ها لزوماً چندقطبی‌بودن را رد نمی‌کند. نظام‌های چندقطبی تاریخی نیز دارای قدرت‌های نامساوی بوده‌اند.

این ضدتحلیل جدی است. به همین دلیل تز رونما نباید این باشد که «جهان چندقطبی نیست». ادعای قابل دفاع‌تر این است که چندقطبی‌شدن ساختار قدرت بسیار جلوتر از تثبیت نظم چندقطبی حرکت کرده است.

نقطه کور: فناوری ممکن است تعریف «قطب» را تغییر دهد

بزرگ‌ترین متغیر بالقوه دست‌کم‌گرفته‌شده، تمرکز قدرت در فناوری‌های راهبردی است: هوش مصنوعی، نیمه‌رساناها، رایانش پیشرفته، داده، زیرساخت ابری و فناوری فضایی.

ممکن است اقتصاد جهانی از نظر GDP چندمرکزی شود، اما اگر زیرساخت فناوری پیشرفته در تعداد محدودی کشور و شرکت متمرکز بماند، توزیع واقعی قدرت بسیار کمتر از آن چیزی باشد که GDP نشان می‌دهد.

برعکس، اگر فناوری‌های پیشرفته سریع‌تر منتشر شوند، بازیگران بیشتری می‌توانند به قابلیت‌هایی دست یابند که امروز در اختیار چند قدرت محدود است.

داده‌های موجود هنوز اجازه نمی‌دهند نتیجه این فرایند را قطعی بدانیم.

چه چیزی تز رونما را باطل می‌کند؟

اگر در سال‌های آینده قدرت‌های اصلی بتوانند قواعد قابل دوام برای رقابت ایجاد کنند، نهادهای جهانی متناسب با توزیع جدید قدرت اصلاح شوند و مراکز جدید قدرت مسئولیت و هزینه حفظ آن قواعد را بپذیرند، رونما باید تز «گذار نامنظم» را کنار بگذارد و از یک نظم چندقطبی تثبیت‌شده سخن بگوید.

سطح اطمینان

چندمرکزی‌شدن اقتصاد جهانی: تأییدشده.

کاهش نسبی انحصار غرب بر قدرت جهانی: قویاً پشتیبانی‌شده.

شکل‌گیری fragmentation ژئوپلیتیکی در تجارت: قویاً پشتیبانی‌شده، اما نه جدایی کامل.

تولد یک نظم چندقطبی تثبیت‌شده: مورد اختلاف و هنوز اثبات‌نشده.

جهت نهایی گذار: نامعلوم.

سه سناریوی پیش‌رو

رونما به جای تعیین احتمال عددی برای این سناریوها، بر شاخص‌های قابل مشاهده تأکید می‌کند؛ زیرا مسیر گذار به تصمیم‌های سیاسی و شوک‌هایی وابسته است که قابل پیش‌بینی دقیق نیستند.

چه شاخص‌هایی باید دنبال شود؟

• اصلاح شورای امنیت: آیا بحث نمایندگی آفریقا و قدرت‌های نوظهور از تعهد سیاسی به تغییر نهادی می‌رسد؟
• رفتار BRICS در بحران: آیا اعضا هنگام تحمیل هزینه واقعی نیز قادر به هماهنگی‌اند؟
• تجارت آمریکا و چین: آیا de-risking به جدایی ساختاری تبدیل می‌شود؟
• هزینه نظامی: آیا روند افزایش جهانی ادامه می‌یابد یا سازوکارهای کنترل رقابت شکل می‌گیرد؟
• رفتار هند و دیگر قدرت‌های میانی: آیا استقلال راهبردی آنها افزایش می‌یابد؟
• زیرساخت فناوری: آیا هوش مصنوعی و نیمه‌رساناها چندمرکزی می‌شوند یا متمرکزتر؟
• نهادهای مالی: آیا سازوکارهای جایگزین به مقیاس عملی قابل مقایسه با نهادهای موجود می‌رسند؟

بازارزیابی تز: جهان چندقطبی‌تر شده؛ اما «نظم» هنوز عقب‌تر از «قدرت» حرکت می‌کند

پس از بررسی شواهد، تز اولیه باید تقویت اما محدود شود.

اینکه جهان نسبت به دوران پس از جنگ سرد چندمرکزی‌تر شده، دیگر صرفاً یک شعار سیاسی نیست. قدرت اقتصادی چین، رشد وزن اقتصادهای نوظهور، گسترش BRICS، استقلال بیشتر برخی قدرت‌های میانی و مطالبه اصلاح حکمرانی جهانی شواهد واقعی این تحول‌اند.

اما سه واقعیت مانع از اعلام قطعی تولد یک نظم چندقطبی تثبیت‌شده می‌شوند.

نخست، توزیع قدرت در حوزه‌های مختلف یکسان نیست؛ اقتصاد بسیار چندمرکزی‌تر از قدرت نظامی و برخی فناوری‌های راهبردی است.

دوم، نهادهای جهانی هنوز با توزیع جدید قدرت تطبیق کامل پیدا نکرده‌اند.

سوم، افزایش تعداد مراکز قدرت با افزایش قواعد مشترک همراه نشده است؛ هم‌زمان هزینه نظامی افزایش یافته، تجارت نشانه‌های fragmentation دارد و رقابت قدرت‌های بزرگ شدیدتر شده است.

بنابراین دو پاسخ ساده ــ «نظم چندقطبی متولد شده» و «جهان فقط بی‌نظم شده» ــ هر دو بخشی از واقعیت را از دست می‌دهند.

جمع‌بندی رونما این است: جهان وارد مرحله‌ای شده که قدرت در آن چندقطبی‌تر از نظم است. ساختار قدیم دیگر تمام واقعیت قدرت را توضیح نمی‌دهد، اما ساختار جدید نیز هنوز قواعد، نهادها و تعادل لازم برای تبدیل‌شدن به یک نظم تثبیت‌شده را پیدا نکرده است.

همین فاصله میان توزیع قدرت و توانایی سازمان‌دهی آن قدرت احتمالاً یکی از مهم‌ترین منابع بی‌ثباتی سیاست جهانی در سال‌های پیش رو خواهد بود.

پرسش‌های متداول

آیا جهان اکنون چندقطبی است؟

پاسخ کوتاه: از نظر توزیع برخی اشکال قدرت، به‌طور فزاینده بله؛ از نظر وجود یک نظم چندقطبی تثبیت‌شده، هنوز محل اختلاف است.

پاسخ بلند: اقتصاد جهانی مراکز متعدد بزرگی دارد، اما قدرت نظامی، فناوری و نهادی با همان نسبت توزیع نشده است. به همین دلیل بهتر است میان «چندقطبی‌شدن» و «نظم چندقطبی» تفاوت گذاشت.

آیا BRICS جایگزین نظم غربی شده است؟

پاسخ کوتاه: خیر؛ شواهد فعلی چنین نتیجه‌ای را پشتیبانی نمی‌کنند.

پاسخ بلند: BRICS به پلتفرم مهم‌تری برای کشورهای غیرغربی تبدیل شده و گسترش آن از تغییر توازن سیاسی حکایت دارد، اما اعضای آن اتحاد امنیتی یا سیاست خارجی واحد ندارند.

آیا آمریکا دیگر ابرقدرت اصلی جهان نیست؟

پاسخ کوتاه: داده‌ها همچنان وزن بسیار بزرگ آمریکا را نشان می‌دهند، در کنار ظهور رقبای قدرتمند.

پاسخ بلند: آمریکا در GDP اسمی، هزینه نظامی و شبکه‌های امنیتی وزن استثنایی دارد. ظهور چین و سایر قدرت‌ها بیشتر به معنای کاهش توان توضیحی مدل تک‌قطبی است تا ناپدیدشدن قدرت آمریکا.

مهم‌ترین نشانه تولد واقعی نظم چندقطبی چه خواهد بود؟

پاسخ کوتاه: تبدیل توزیع جدید قدرت به قواعد و نهادهای پایدار.

پاسخ بلند: اگر قدرت‌های اصلی بتوانند درباره مدیریت رقابت، نمایندگی نهادی، تجارت، امنیت و فناوری قواعدی ایجاد کنند که حتی هنگام اختلاف جدی دوام بیاورند، می‌توان با اطمینان بیشتری از نظم چندقطبی سخن گفت.