احضار متقابل سفیران ایران و آلمان پس از حکم پرونده طرح حمله در هامبورگ

وزارت امور خارجه ایران عصر دوشنبه ۲۷ مهر ۱۴۰۵ اکسل دیتمان، سفیر آلمان در تهران، را احضار کرد؛ اقدامی متقابل که همان روز پس از احضار سفیر ایران در برلین انجام شد. محور اختلاف، حکم دادگاهی در هامبورگ درباره دو مردی است که دستگاه قضایی آلمان آن‌ها را به فعالیت اطلاعاتی برای ایران و مشارکت در تدارک حمله به چهره‌های یهودی و حامی اسرائیل محکوم کرده است.

تهران انتساب این اقدامات به جمهوری اسلامی را رد می‌کند و می‌گوید قرار گرفتن اتهام‌ها در قالب یک پرونده قضایی، به‌خودی‌خود اعتبار آن‌ها را ثابت نمی‌کند. در مقابل، وزارت خارجه آلمان با استناد به رأی دادگاه اعلام کرده است فعالیت‌های منتسب به ایران را تهدیدی علیه جامعه آزاد و زندگی یهودیان در آلمان می‌داند. بنابراین، واقعیت قطعی این خبر «احضار متقابل سفیران» و «صدور حکم در دادگاه هامبورگ» است؛ اما مسئولیت نهادهای ایرانی در طراحی حملات، موضوعی است که برلین و دادگاه آلمان آن را اثبات‌شده می‌دانند و تهران آن را بی‌اساس می‌خواند.

در تهران چه گذشت؟

بر پایه اطلاعیه منتشرشده از سوی وزارت امور خارجه ایران، علیرضا یوسفی، دستیار وزیر و مدیرکل غرب اروپای این وزارتخانه، اعتراض تهران را به سفیر آلمان ابلاغ کرد. موضوع اعتراض، آنچه مقام ایرانی «اتهام‌های بی‌اساس و مکرر برخی مقام‌های آلمانی» نامید، بود. یوسفی همچنین رویکرد برلین را در قبال ایران «غیرقابل قبول» توصیف کرد.

وزارت خارجه ایران جزئیات تازه‌ای از دفاع حقوقی تهران در پرونده هامبورگ یا اسناد مورد استناد دادگاه منتشر نکرده است. این وزارتخانه در عوض بر موضع سیاسی خود تأکید کرد و گفت طرح اتهام‌های امنیتی علیه ایران، حتی اگر با تصمیم قضایی همراه باشد، اعتبار ادعاها را تضمین نمی‌کند. مقام ایرانی همچنین آلمان را به حمایت و مشارکت در حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران متهم کرد و گفت تهران پیگیری مسئولیت بین‌المللی برلین را ادامه خواهد داد. این بخش از بیانیه، ادعای رسمی جمهوری اسلامی است و در اطلاعیه منتشرشده سند حقوقی تازه‌ای برای آن ارائه نشده است.

طبق گزارش رسمی ایران، دیتمان در این دیدار گفت اعتراض تهران را به مقام‌های کشورش منتقل خواهد کرد. تا زمان تنظیم این گزارش، جزئیات بیشتری از پاسخ سفیر آلمان به اتهام‌های ایران یا بیانیه مستقلی از سفارت آلمان در تهران منتشر نشده بود.

چرا برلین سفیر ایران را احضار کرد؟

وزارت خارجه آلمان پیش‌تر در همان روز سفیر ایران را احضار کرده بود. این اقدام پس از آن صورت گرفت که دادگاه عالی ایالتی هانزایی در هامبورگ دو مرد ۵۴ و ۴۳ ساله را به ترتیب به هشت سال و نیم و چهار سال و نیم زندان محکوم کرد. گزارش خبرگزاری آلمان از رأی دادگاه می‌گوید قضات، فعالیت اطلاعاتی برای ایران و تلاش برای مشارکت در قتل و آتش‌سوزی عمدی سنگین را در پرونده احراز کرده‌اند.

بر اساس همان گزارش، دو متهم که در دانمارک زندگی می‌کردند، یوزف شوستر، رئیس شورای مرکزی یهودیان آلمان، و فولکر بک، رئیس انجمن آلمان و اسرائیل، را زیر نظر گرفته بودند. دادگاه گفته است این اقدامات برای آماده‌سازی حملات دولتی طراحی شده بود و یکی از اهداف، برنامه‌ریزی برای قتل بک بود. همچنین از تدارک آتش‌زدن یک فروشگاه مواد غذایی کوشر در برلین سخن گفته شده است.

دادگاه هامبورگ در خرداد ۱۴۰۵ اعلام کرده بود پرونده با عنوان «فعالیت مأمور اطلاعاتی برای ایران» و با شماره 8 St 2/26 در شعبه امنیت دولتی رسیدگی می‌شود. برنامه دادگاه شامل ۱۹ جلسه از ۲۶ ژوئن تا ۱۶ اکتبر بود. این سند رسمی نشان می‌دهد رسیدگی چندماهه بوده است، اما شرح عمومی رأی نهایی و ارزیابی همه ادله در زمان انتشار این خبر به‌صورت کامل در وب‌سایت دادگاه در دسترس نبود.

وزارت خارجه آلمان در واکنش به حکم، فعالیت‌های منتسب به ایران را به‌شدت محکوم کرد. برلین گفته است حمله به زندگی یهودیان و افرادی که از آن دفاع می‌کنند را تحمل نخواهد کرد. گزارش آلمانی از رأی دادگاه می‌افزاید که به باور قضات، متهم اصلی دستورهای خود را مستقیم از افسران نیروی قدس، شاخه برون‌مرزی سپاه پاسداران، دریافت کرده بود. این انتساب نتیجه اعلام‌شده دادگاه و موضع رسمی آلمان است؛ ایران آن را نمی‌پذیرد.

معنای احضار متقابل چیست؟

احضار سفیر یکی از ابزارهای رسمی اعتراض دیپلماتیک است. دولت میزبان با این اقدام پیام خود را مستقیماً به نماینده کشور مقابل ابلاغ و انتقال آن به پایتخت را مطالبه می‌کند. احضار، به‌تنهایی به معنای اخراج سفیر، قطع روابط یا کاهش سطح روابط دیپلماتیک نیست. در این مورد نیز هیچ‌یک از دو طرف تا زمان انتشار خبر از اخراج دیپلمات یا بستن سفارت سخن نگفته‌اند.

اهمیت این رفت‌وبرگشت دیپلماتیک در آن است که اختلاف از سطح یک پرونده قضایی به سطح روابط رسمی دو دولت منتقل شده است. برلین رأی دادگاه را مبنای واکنش سیاسی خود قرار داده و تهران نیز نه فقط اتهام‌های امنیتی، بلکه سیاست گسترده‌تر آلمان در قبال درگیری اخیر با آمریکا و اسرائیل را وارد پاسخ کرده است. در نتیجه، پرونده هامبورگ اکنون به بخشی از مجموعه بزرگ‌تر اختلاف‌ها درباره فعالیت‌های برون‌مرزی منتسب به ایران، امنیت جامعه یهودی در اروپا و مناسبات تهران با دولت‌های اروپایی تبدیل شده است.

چه چیزهایی هنوز روشن نیست؟

در بیانیه تهران مشخص نشده است که ایران برای رد یافته‌های دادگاه هامبورگ به کدام سند یا شهادت استناد می‌کند. از سوی دیگر، گزارش عمومی رسانه‌ای از حکم، همه جزئیات ادله، نحوه ارتباط متهمان با مأموران ادعایی و پاسخ کامل وکلای دفاع را در بر نمی‌گیرد. متن کامل رأی نیز هنوز در منابع بررسی‌شده در دسترس عمومی نبود. به همین دلیل، ارزیابی مستقل وزن همه شواهد پرونده بدون دسترسی به رأی مشروح و مدارک دادگاه ممکن نیست.

گام بعدی قابل‌مشاهده، انتشار احتمالی بیانیه تفصیلی از سوی وزارت خارجه آلمان، سفارت این کشور در تهران یا دستگاه قضایی هامبورگ است. همچنین مشخص نیست احضارهای متقابل به اقدام دیگری مانند محدودیت دیپلماتیک، تحریم یا پیگیری حقوقی تازه منجر خواهد شد یا در سطح ثبت اعتراض رسمی باقی می‌ماند.