اردوغان: پیمان مکه علیه ایران و اسرائیل طراحی نشده

رجب طیب اردوغان می‌گوید توافق دفاعی میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان، موسوم به «پیمان مکه»، علیه ایران، اسرائیل یا کشور دیگری طراحی نشده است. رئیس‌جمهور ترکیه این توافق را چارچوبی برای بازدارندگی و همکاری دفاعی توصیف کرده و گفته نوع حمایت از هر عضو به ماهیت تهدید و درخواست همان کشور بستگی خواهد داشت.

اظهارات اردوغان در شرایطی مطرح شده که افزایش تنش‌های امنیتی در خاورمیانه، حملات حوثی‌ها به عربستان و نگرانی درباره امنیت مسیرهای دریایی، توجه به تعهدات عملی سه کشور را بیشتر کرده است. پرسش اصلی این است که عبارت «دفاع جمعی» در یک بحران واقعی چگونه اجرا خواهد شد.

پیمان چه تعهدی ایجاد می‌کند؟

بر اساس توضیحاتی که از این توافق ارائه شده، حمله مسلحانه به یکی از اعضا تهدیدی علیه دیگر اعضا تلقی می‌شود. این اصل از نظر سیاسی پیام بازدارندگی دارد، اما به گفته اردوغان، به معنای آغاز خودکار یک عملیات نظامی از سوی هر سه کشور نیست.

رئیس‌جمهور ترکیه گفته نوع کمک بر اساس درخواست عضو هدف و ابعاد تهدید تعیین می‌شود. حمایت می‌تواند اطلاعاتی و لجستیکی باشد، شامل تأمین تجهیزات و مهمات شود یا در شرایطی به سطح نظامی برسد. در نتیجه، واکنش به هر حادثه نیازمند تصمیم سیاسی و ارزیابی مشخص سه کشور خواهد بود.

چرا نام ایران و اسرائیل مطرح شد؟

در فضای منطقه‌ای کنونی، شکل‌گیری هر چارچوب دفاعی تازه بلافاصله این پرسش را ایجاد می‌کند که هدف آن مهار کدام بازیگر است. اردوغان تلاش کرده این برداشت را رد کند و گفته پیمان دشمن مشخصی را هدف نگرفته است.

این موضع به‌ویژه درباره ایران اهمیت دارد، زیرا تهران با هر سه عضو پیمان روابط متفاوت و در برخی حوزه‌ها همکاری دارد. در عین حال، رقابت‌ها و اختلاف‌های امنیتی در منطقه نیز وجود دارد. سخنان اردوغان در این مرحله موضع رسمی آنکاراست و برای فهم رفتار عملی پیمان باید به تصمیم‌های سه عضو در بحران‌های آینده نگاه کرد.

حتی از احتمال حضور ایران سخن گفته شده است

نعمان کورتولموش، رئیس پارلمان ترکیه، گفته این چارچوب در آینده می‌تواند گسترده‌تر شود و کشورهای مسلمان دیگری را نیز دربر بگیرد؛ او در این زمینه از ایران هم نام برده است. این سخن به معنی دعوت رسمی از تهران یا تصمیم ایران برای پیوستن به پیمان نیست.

عضویت هر کشور تازه نیازمند روند سیاسی و حقوقی جداگانه خواهد بود. در وضعیت فعلی، ساختار مورد بحث میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان تعریف شده و هرگونه توسعه آن هنوز در حد امکان سیاسی مطرح‌شده از سوی مقام‌های ترکیه است.

آنکارا هم‌زمان بر دیپلماسی تأکید می‌کند

اردوغان در کنار دفاع از پیمان، بر ادامه گفت‌وگو با تهران و واشنگتن نیز تأکید کرده است. ترکیه در بحران‌های منطقه‌ای معمولاً تلاش می‌کند در کنار عضویت در ناتو و روابط امنیتی با کشورهای عربی، کانال‌های خود با ایران را نیز حفظ کند.

امنیت تنگه هرمز و مسیرهای انرژی نیز برای ترکیه مسئله‌ای فراتر از رقابت سیاسی است. اختلال در این مسیرها می‌تواند بر قیمت انرژی، تجارت و اقتصاد منطقه اثر بگذارد. از همین رو، آنکارا می‌کوشد توافق دفاعی را با ادبیات بازدارندگی معرفی کند، نه اعلام صف‌بندی علیه یک کشور مشخص.

آزمون واقعی پیمان هنوز رخ نداده است

آنچه اکنون در دسترس است متن سیاسی و توضیحات مقام‌ها درباره هدف پیمان است. هنوز نمونه‌ای وجود ندارد که نشان دهد سه کشور در برابر یک حمله واقعی چگونه درباره سطح حمایت تصمیم می‌گیرند، اختلاف احتمالی میان آنها چگونه حل می‌شود یا چه سازوکار فرماندهی مشترکی به کار خواهد افتاد.

به همین دلیل، مهم‌ترین مرحله بعدی روند تصویب و اجرایی‌شدن توافق و سپس شکل‌گیری سازوکارهای عملی آن است. اگر یکی از اعضا در آینده رسماً درخواست کمک کند، نوع پاسخ سه کشور روشن خواهد کرد «دفاع جمعی» در این پیمان در عمل چه معنایی دارد.