حمله به سن‌پترزبورگ در روزی که تحریم‌های گراهام قرار بود اجرا شود؛ آیا پهپاد جای فشار آمریکا را می‌گیرد؟

تز قابل‌آزمون

تز این تحلیل این است: آتش‌بس انرژی اعلامی ترامپ چون با تعهد دوطرفه و سازوکار راستی‌آزمایی همراه نبود، دوام نیاورد؛ و اکنون که واشنگتن فشار تحریمی بر مسکو را کم کرده، کی‌یف تلاش می‌کند با حمله مستقیم به پایانه‌ها و انبارهای نفتی همان فشار را به شکل نظامی بازتولید کند. این تز وقتی تقویت می‌شود که طی هفته‌های آینده صادرات فرآورده از بندرهای شمال‌غربی روسیه به شکل قابل‌اندازه‌گیری افت کند یا مسکو و کی‌یف درباره توقف متقابل حمله به انرژی به تفاهم برسند. وقتی تضعیف می‌شود که پایانه ظرف چند روز به کار عادی برگردد، چنان که پس از حمله ۴ ژوئیه به همین پایانه گزارش شده بود.

چه اتفاقی افتاد

بر پایه گزارش‌های رسمی روسیه، حمله از بامداد یکشنبه ۱۸ اکتبر آغاز شد. رسانه‌های اوکراینی ساعت شروع را حدود ۲:۵۰ بامداد به وقت محلی نوشته‌اند. الکساندر بگلوف، فرماندار سن‌پترزبورگ، از آتش‌سوزی در پایانه نفتی، انبار نفت «روچی» و انبارهای صنعتی منطقه کولپینو خبر داد و گفت یک نفر کشته و پنج نفر مجروح شده‌اند. به گفته او دوازده ساختمان آپارتمانی و دو خانه آسیب دیده‌اند. الکساندر دروزدنکو، فرماندار استان لنینگراد، گفت دو پست برق در یانینو از مدار خارج شدند و حدود ۲۰ هزار نفر بی‌برق ماندند. فرودگاه پولکوو موقتاً پروازها را متوقف کرد.

شمار پهپادهای ساقط‌شده در این استان در گزارش‌های مختلف متفاوت است: ۹۵ در نخستین اعلام، سپس ۱۲۶ و ۱۲۷ و در گزارشی دیگر ۱۴۵. این تفاوت بیشتر به‌روزشدن تدریجی آمار در طول روز را نشان می‌دهد، نه تناقض لزوماً. وزارت دفاع روسیه جداگانه از انهدام حدود ۱٬۰۱۵ پهپاد در نزدیکی مسکو و چند منطقه غربی خبر داده است؛ این عدد کل عملیات شبانه است و نباید به سن‌پترزبورگ نسبت داده شود، و صحت آن را منبع مستقلی تأیید نکرده است.

سازوکار: چرا این اهداف؟

شرکت سازنده پهپاد اوکراینی «فایر پوینت» مدعی است پایانه نفتی سن‌پترزبورگ را با پهپاد FP-1 هدف گرفته است. رسانه‌های اوکراینی ظرفیت سالانه این پایانه را ۱۲٫۵ میلیون تن فرآورده نفتی نوشته‌اند. این عدد را هنوز از منبع مستقلی نگرفته‌ایم و باید ادعای منابع اوکراینی تلقی شود. اگر درست باشد، ظرفیت روزانه حدود ۳۴ هزار تن است. در کنار آن، مرکز توزیع یک پلتفرم بزرگ فروش آنلاین در کولپینو، مرکز داده شرکت «وی‌کی» و پست‌های برق نیز در فهرست اهداف گزارش‌شده قرار دارند. وی‌کی حمله را تأیید کرد اما گفت خدماتش عادی است.

الگو روشن است: هدف فقط صادرات نفت نیست؛ زنجیره‌ای از سوخت، برق، لجستیک و زیرساخت دیجیتال را در بر می‌گیرد. تحلیلگران اوکراینی می‌گویند مراکز لجستیک مذکور کالاهای دومنظوره جابه‌جا می‌کنند؛ این ادعا مستقل راستی‌آزمایی نشده است.

زمینه: آتش‌بس انرژی که نبود

در ۱۱ اکتبر ترامپ «آتش‌بس انرژی» میان روسیه و اوکراین را اعلام کرد. بر پایه گزارش‌ها، کی‌یف به درخواست واشنگتن حدود سه روز حمله به پالایشگاه‌ها را متوقف کرد، اما مسکو ادعای این توافق را نپذیرفت و به گفته زلنسکی دست‌کم ۷۶ حمله به زیرساخت انرژی اوکراین ادامه یافت. مقام‌های اوکراینی اعلام‌های آمریکایی را تأییدنشده خواندند. زلنسکی ۱۵ اکتبر گفت حمله به پالایشگاه‌های روسیه از سر گرفته می‌شود و مگر در ازای تحویل بیشتر پاتریوت متوقف نخواهد شد. ترامپ ۱۶ اکتبر این حملات را «افتضاح» خواند و دلیلش را فشار بر قیمت جهانی نفت گفت.

همزمان، ۹ اکتبر ترامپ توافق گازوئیل با پوتین را اعلام کرد که طبق گفته او روسیه بیش از ۴٫۸ میلیون تن گازوئیل به بازار جهانی عرضه می‌کند؛ مجوز موقت وزارت خزانه‌داری آمریکا برای معامله گازوئیل روسیه تا ۷ آوریل ۲۰۲۷ اعتبار دارد. سپس ۱۷ اکتبر فرمانی امضا شد که بخش عمده تحریم‌ها و تعرفه‌های «قانون گراهام» را معاف می‌کرد؛ قانونی که ۱۶ سپتامبر با ۸۶ رأی در برابر ۱۱ در سنا و ۲۶۲ در برابر ۱۵۹ در مجلس نمایندگان تصویب شده بود و قرار بود ۱۸ اکتبر اجرایی شود. این قانون تعرفه تا ۱۰۰ درصد بر خریداران عمده نفت و گاز روسیه را مجاز می‌کرد. تحریم‌های موجود برقرار مانده‌اند؛ معافیت فقط فشار تازه را مسدود کرده است. رونما پیش‌تر این معافیت را گزارش کرده است.

شواهد و داده

توجه کنید که هیچ عدد مستقلی از افت صادرات یا تأخیر کشتی‌ها پس از این حمله منتشر نشده است. داده‌هایی که در جست‌وجو یافتیم یا قدیمی بودند یا به ماه‌های پیش مربوط بودند؛ برای نمونه گزارش سرویس اطلاعات خارجی اوکراین درباره افت بارگیری در بندرهای بالتیک به ماه مارس ۲۰۲۶ برمی‌گردد و علت آن را محدودیت‌های زیرساختی و فورس‌ماژور ذکر کرده، نه صرفاً پهپاد. بنابراین سنجش اثر آماری این حمله هنوز ممکن نیست.

بازیگران و منافع

اثر بر ایران: کانال قیمت

کانال قابل‌ردیابی، بازار نفت است. الکساندر نواک، معاون نخست‌وزیر روسیه، ۱۷ اکتبر گفت بازار با کمبودی حدود ۴ تا ۶ میلیون بشکه در روز روبه‌رو است و اگر وضعیت تنگه هرمز بهبود نیابد قیمت‌ها بالاتر می‌روند. این ادعای مقام روس است، اما با روند گزارش‌شده برنت نزدیک ۱۱۰ دلار، که رونما پیش‌تر نوشته، سازگار است. استنباط ما: بسته‌شدن هرمز انگیزه واشنگتن برای تحمل گازوئیل و نفت روسیه را بالا برده و همان انگیزه، حملات اوکراین به پالایش و صادرات روسیه را برای ترامپ ناخوشایند کرده است. این استنباط است، نه واقعیت اثبات‌شده، و اثر مستقیمی بر درآمد نفتی ایران ندارد مگر از مسیر قیمت جهانی و رقابت در بازار آسیا که هنوز داده‌اش در دست نیست.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف

مخالفان تز می‌گویند حمله‌های پیشین به همین پایانه و بندرهای بالتیک اثر پایدار نداشته، روسیه مسیرهای جایگزین دارد، و کرملین این حمله را ناکافی برای تغییر روند جنگ می‌خواند. ممکن است هدف اصلی کی‌یف نه فشار اقتصادی بلکه پیام سیاسی به واشنگتن برای تحویل پاتریوت باشد. در این صورت حمله را باید بخشی از چانه‌زنی دید، نه راهبرد جایگزین تحریم. این دیدگاه با شواهد فعلی ناسازگار نیست؛ ما نمی‌توانیم آن را رد کنیم.

آنچه روشن نیست

میزان واقعی خسارت پایانه و مدت توقف آن؛ سرنوشت پل؛ اینکه آیا آتش‌بس انرژی هرگز توافقی دوطرفه بود؛ حجم واقعی گازوئیلی که طبق توافق ۹ اکتبر جابه‌جا می‌شود و در چه بازه زمانی؛ و اینکه آیا محدودیت استارلینک واقعاً بر توان عملیات پهپادی کی‌یف اثر دارد یا نه.

شاخص‌های رصد