شکاف نتانیاهو و فرمانده ارتش بر سر «اقدام علیه ایران»؛ بعد از انتخابات اسرائیل خطر حمله کم می‌شود؟

یک روز پیش از انتخابات پارلمانی اسرائیل در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان ۱۴۰۵)، گزارش یک شبکه تلویزیونی اسرائیلی از رویارویی «بی‌سابقه» میان بنیامین نتانیاهو و ایال زامیر، رئیس ستاد کل ارتش، بر سر یک «اقدام نظامی مرتبط با ایران» جنجال به پا کرد. نخست‌وزیر و وزیر دفاع آن را دروغ می‌خوانند، اما گزارشی جداگانه از واشنگتن روایت تازه‌ای می‌دهد. پرسش این است که این شکاف چه می‌گوید و بعد از صندوق رأی چه می‌شود.

مسئله چیست و چرا مهم است؟

در ماه‌های پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، تصمیم درباره دور تازه درگیری همیشه در سه نقطه گره خورده است: تهران، واشنگتن و تل‌آویو. گزارش تازه نقطه چهارمی را به این معادله اضافه می‌کند: رابطه رهبری سیاسی و فرماندهی نظامی درون اسرائیل. اگر روایت شبکه ۱۲ درست باشد، فرمانده ارتش اسرائیل در آستانه رأی‌گیری در برابر اجرای دستوری مقاومت کرده که به گفته یک منبع نظامی «می‌توانست به شعله‌ور شدن درگیری با ایران» بینجامد.

برای ایران این ماجرا فقط یک دعوای داخلی اسرائیلی نیست. زمان‌بندی هر حمله احتمالی، میزان هماهنگی اسرائیل با آمریکا و توان رهبری سیاسی اسرائیل برای پیش بردن تصمیم یک‌جانبه، مستقیماً بر احتمال جنگ تازه، قیمت انرژی، بازار ارز و مسیر میانجی‌گری قطر اثر می‌گذارد. پرسش اصلی این تحلیل این است: آیا شکاف گزارش‌شده نشانه مهار شدن یک حمله قریب‌الوقوع بوده، یا بخشی از رقابت انتخاباتی که پس از ۲۷ اکتبر رنگ می‌بازد؟

تایم‌لاین: از گزارش شبکه ۱۳ تا شب انتخابات

رویدادهای زیر بر پایه گزارش‌های منتشرشده و اظهارات رسمی مرتب شده‌اند. هم‌زمانی رویدادها به معنای رابطه علّی میان آن‌ها نیست؛ برای نمونه، روشن نیست درخواست آمریکا برای صبر پیش از گزارش شبکه ۱۲ مطرح شده یا پس از آن.

1. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)آمریکا و اسرائیل حملات به ایران را آغاز کردند. قیمت برنت یک روز پیش از آن ۷۲٫۴۸ دلار بسته شده بود.
2. پنجشنبه ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ (۳۰ مهر ۱۴۰۵)شبکه ۱۳ اسرائیل گزارش داد زامیر در یک نشست خصوصی گفته است: «هیچ نشانه‌ای از نیاز به حمله به ایران پیش از انتخابات نمی‌بینیم.»
3. یکشنبه ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۳ آبان)ترامپ به خبرنگاران گفت آمریکا «امروز» به ایران حمله نمی‌کند. فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد از ژوئن به صادرات بیش از ۱٫۵ میلیارد بشکه نفت کشورهای خلیج فارس کمک کرده است.
4. عصر ۲۵ اکتبرشبکه ۱۲ از «رویارویی بی‌سابقه» نتانیاهو و زامیر بر سر یک اقدام نظامی مرتبط با ایران پیش از انتخابات خبر داد؛ به گفته این گزارش، تنش در جلسه‌ای در پایگاه هوایی پالماحیم دیده شده بود. منابع سیاسی آن را «دروغ محض» خواندند.
5. شب ۲۵ اکتبرنتانیاهو در شبکه ۱۴ گفت «هیچ دعوایی میان ما نبود» و گزارش را «مزخرف» خواند. او در همان گفت‌وگو گفت به ارتش و موساد دستور «سرنگونی» حکومت ایران را داده است.
6. صبح ۲۶ اکتبر (۴ آبان)کاتص گزارش‌ها را «کاملاً بی‌پایه» خواند. آویگدور لیبرمن در نامه‌ای به دادستان کل خواستار تحقیق جنایی درباره نتانیاهو شد. بقائی در نشست هفتگی گفت نتیجه انتخابات برای ایران فرقی ندارد. سی‌ان‌ان گزارش داد نتانیاهو برای حمله مشترک پیش از انتخابات لابی کرده اما ترامپ خواسته صبر شود. هم‌زمان مقام‌های عربستان، ترکیه و پاکستان برای گفت‌وگو در تهران بودند.
7. سه‌شنبه ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان)انتخابات کنست برگزار می‌شود. نظرسنجی‌های پایانی هیچ‌یک از دو بلوک را دارای اکثریت ۶۱ کرسی نشان نمی‌دهند.

چه کسی چه می‌گوید؟ جدول روایت‌ها

نخستین گام در فهم این ماجرا جدا کردن واقعیت تأییدشده از ادعاست. تنها چیزهایی که با اطمینان می‌دانیم این است که گزارش‌ها پخش شده‌اند و مقام‌ها چه پاسخی داده‌اند. ماهیت «اقدام» مورد بحث در هیچ‌یک از منابع روشن نشده و گزارش اصلی زیر سانسور نظامی منتشر شده است؛ یعنی بخشی از جزئیات احتمالاً عمداً گفته نشده است.

این جدول یک نکته را برجسته می‌کند: دو گزارش مستقل از دو کشور، یکی از رسانه اسرائیلی و دیگری از رسانه آمریکایی با منابع آمریکایی، در یک جهت حرکت می‌کنند؛ یعنی وجود فشاری از سطح سیاسی برای اقدام پیش از انتخابات. اما هر دو بر منابع ناشناس تکیه دارند و هیچ سند منتشرشده‌ای پشت آن‌ها نیست. در برابر، تکذیب‌ها رسمی و صریح‌اند، ولی از سوی کسانی می‌آیند که خود طرف ماجرا هستند.

تحلیل چندلایه: سه ترمز و یک شتاب‌دهنده

لایه اول: رابطه ارتش و دولت در اسرائیل

درخواست «مستندات حقوقی امضاشده» پیش از اجرای یک دستور، در فرهنگ نظامی معنای روشنی دارد: فرمانده می‌خواهد مسئولیت تصمیم به‌صراحت بر دوش رهبری سیاسی باشد. این کار نافرمانی نیست، اما نشان می‌دهد فرماندهی به انگیزه یا مشروعیت دستور تردید دارد. گزارش شبکه ۱۲ همین را می‌گوید: نگرانی ارتش این بود که پرونده ایران برای منافع انتخاباتی به کار گرفته شود. اگر این روایت دقیق باشد، ارتش اسرائیل نقش ترمز نهادی را بازی کرده است؛ نقشی که در دوره‌های پیشین هم میان نتانیاهو و فرماندهان امنیتی دیده شده بود.

نقل‌قول منسوب به یک منبع امنیتی ارشد که «تاریخ نقش زامیر را در روزهای اخیر فراموش نخواهد کرد» نشان می‌دهد بخشی از نهاد امنیتی آگاهانه روایت را به رسانه رسانده است. این خود نشانه‌ای از عمق شکاف است، اما در عین حال یادآوری می‌کند که نشت اطلاعات هم می‌تواند ابزار رقابت درون‌نهادی باشد.

لایه دوم: محاسبه انتخاباتی

نتانیاهو با رقابتی تنگاتنگ روبه‌روست و در دادگاه فساد هم محاکمه می‌شود؛ اتهامی که آن را رد می‌کند. منتقدانش، از جمله گادی آیزنکوت، رهبر حزب یاشار و رقیب اصلی او، و آویگدور لیبرمن، او را متهم می‌کنند که می‌خواهد با کشاندن اسرائیل به جنگ، انتخابات را تحت تأثیر قرار دهد یا به تعویق بیندازد. لیبرمن آن را «خیانت» خواند و یائیر گولان، رئیس حزب دموکرات‌ها، نتانیاهو را «تهدید امنیتی» نامید.

از سوی دیگر، خود نتانیاهو امنیت را محور کارزارش کرده است: تصویر ساخته‌شده با هوش مصنوعی از بمب هسته‌ای بر فراز تل‌آویو و هشدار درباره «هولوکاست دوم» در صورت شکستش، به گزارش منابع اسرائیلی، در کاخ سفید نگرانی درباره خطای محاسبه ایران ایجاد کرده است. ادعای او که «حدود ۹۰ درصد» کار درباره برنامه هسته‌ای ایران انجام شده نیز ادعایی است که در منابع مستقل راستی‌آزمایی نشده است. ترکیب این پیام‌ها با گزارش‌های مربوط به اقدام نظامی، دقیقاً همان چیزی است که ارتش به گفته شبکه ۱۲ از آن نگران بود: اینکه تهران لفاظی جنگی را مقدمه حمله قریب‌الوقوع بخواند و پیش‌دستی کند.

لایه سوم: واشنگتن به‌عنوان ترمز و شتاب‌دهنده

گزارش سی‌ان‌ان نقش آمریکا را دوگانه نشان می‌دهد. از یک سو، ترامپ و مقام‌های ارشد به گفته منابع از اسرائیل خواسته‌اند صبر کند و اسرائیل تا حدی به دلیل نگرانی درباره ظرفیت پدافند موشکی پذیرفته است. به گفته منبع اسرائیلی، یکی از دلایل مخالفت ترامپ هشدار زامیر بود که حمله ممکن است به تعویق انتخابات بینجامد. از سوی دیگر، همان گزارش می‌گوید ترامپ از «اقدام مشترک به‌زودی» خبر داده است. ترامپ خود روزهای اخیر از دوراهی «توافق یا اقدام نظامی» سخن گفته و هم‌زمان میانجی‌های قطری در تهران‌اند.

این یعنی ترمز آمریکایی بیشتر به «زمان‌بندی» مربوط است تا به «اصل» اقدام. اگر این خوانش درست باشد، گذر از ۲۷ اکتبر یکی از موانع، یعنی خطر اتهام دخالت در انتخابات، را برمی‌دارد، اما مانع دیگر، یعنی اولویت آمریکا برای دادن فرصت به میانجی‌گری و آمادگی پدافندی، سر جایش می‌ماند.

لایه چهارم: محاسبه تهران

موضع رسمی ایران بی‌اعتنایی به نتیجه انتخابات است. بقائی گفت برای ایران فرقی نمی‌کند چه کسی در اسرائیل قدرت را در دست گیرد. این موضع با منطق رسمی تهران سازگار است که میان جریان‌های سیاسی اسرائیل تفاوتی در سیاست ایران نمی‌بیند. اما در عمل، تهران هم‌زمان در چند جبهه فعال است: میزبانی از مقام‌های عربستان، ترکیه و پاکستان، گفت‌وگو با میانجی‌های قطری، و گسترش کارزار بسیج غیرنظامی «جان‌فدا». مقام‌های ایرانی همچنین بارها گفته‌اند در صورت حمله از خود دفاع می‌کنند.

از دید ایران، گزارش شکاف نتانیاهو و زامیر دو پیام متضاد دارد. پیام اول این است که درون اسرائیل مقاومتی جدی در برابر جنگ بی‌برنامه وجود دارد. پیام دوم این است که اراده سیاسی برای حمله دست‌کم در بالاترین سطح وجود داشته است. استنباط رونما این است که هر دو پیام، احتمال اقدام پیشگیرانه ایران را بالا نمی‌برند، اما حساسیت تهران به هر نشانه تحرک نظامی در هفته‌های پس از انتخابات را افزایش می‌دهند.

پیامدها برای ایران، منطقه و بازار

پیامد اقتصادی: بازار انرژی هنوز در حالت جنگی است

جریان نفت از تنگه هرمز تا حد زیادی به سطح پیش از جنگ برگشته، اما قیمت‌ها نه. فرماندهی مرکزی آمریکا می‌گوید در شش ماه گذشته بیش از ۳ هزار کشتی تجاری با پشتیبانی آن از تنگه گذشته‌اند و بیش از ۹۵ درصد کشتی‌ها بدون حادثه عبور کرده‌اند. با این حال، برنت حدود ۵۸ درصد بالاتر از روز پیش از آغاز حملات است. این فاصله را می‌توان «حق بیمه جنگ» خواند؛ هر نشانه‌ای از دور تازه حمله، آن را بالاتر می‌برد.

برای اقتصاد ایران که بانک جهانی رکود ۷٫۷ درصدی و تورم ۷۴ درصدی را برای سال مالی جاری پیش‌بینی کرده، هر دور تازه تنش معمولاً از مسیر انتظارات و بازار ارز اثر می‌گذارد. این تحلیل داده تازه‌ای درباره واکنش بازار ارز تهران به گزارش امروز ندارد و نمی‌تواند چنین واکنشی را ادعا کند.

پیامد سیاسی و منطقه‌ای

هم‌زمانی حضور مقام‌های عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران با این گزارش، نشان می‌دهد بازیگران منطقه‌ای در تلاش‌اند پیش از هر تحول نظامی کانال‌های گفت‌وگو را باز نگه دارند. اگر اسرائیل پس از انتخابات وارد دوره طولانی ائتلاف‌سازی شود، دولت انتقالی همچنان اختیارات امنیتی دارد؛ بنابراین بلاتکلیفی سیاسی لزوماً به معنای فلج تصمیم نظامی نیست.

پیامد انسانی

هر دو جامعه، ایرانی و اسرائیلی، ماه‌هاست زیر سایه جنگ زندگی می‌کنند. در ایران، تجمعات شبانه و کارزار جان‌فدا از یک سو و فشار معیشتی از سوی دیگر جریان دارد؛ در اسرائیل، رقابت انتخاباتی به‌طور مستقیم بر محور تهدید ایران چرخیده است. لفاظی جنگی در هر دو سو هزینه روانی دارد که در آمار رسمی کمتر دیده می‌شود.

جدول ذی‌نفعان

ضدتحلیل: شاید اصلاً «شکافی» نبوده است

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که کل ماجرا ممکن است محصول رقابت انتخاباتی باشد. گزارش شبکه ۱۲ یک روز و نیم پیش از رأی‌گیری منتشر شد، بر منابع ناشناس تکیه دارد و ماهیت «اقدام» را مشخص نمی‌کند. نتانیاهو و کاتص صریحاً آن را رد کرده‌اند و زامیر خود به‌طور علنی چیزی تأیید نکرده است. نتانیاهو هم توضیح جایگزینی دارد: گزارش برای پوشاندن هشدار زامیر درباره تلاش ایران برای دخالت در انتخابات منتشر شده است.

در برابر این اعتراض، دو شاهد قرار دارد. نخست، گزارش سی‌ان‌ان از کانالی جداگانه و با منابع آمریکایی تصویری هم‌جهت ارائه می‌دهد. دوم، نقل‌قول شبکه ۱۳ از زامیر سه روز پیش‌تر نشان می‌دهد پرسش حمله پیش از انتخابات در سطح فرماندهی واقعاً مطرح بوده است؛ وگرنه نیازی به چنین اظهارنظری نبود. با این حال، «اقدام مرتبط با ایران» می‌تواند طیف گسترده‌ای داشته باشد، از عملیات محدود تا حمله گسترده، و ما نمی‌دانیم کدام.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های اصلی برای رصد در دو هفته آینده: نتیجه انتخابات و اینکه رئیس‌جمهور اسرائیل مأموریت تشکیل دولت را به چه کسی می‌دهد؛ هر اظهارنظر علنی زامیر؛ گزارش جلسات کابینه امنیتی پس از انتخابات؛ زبان ترامپ درباره ضرب‌الاجل یا «اقدام مشترک»؛ نتیجه سفر میانجی‌های قطری؛ و قیمت برنت و فاصله آن با سطح پیش از جنگ.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: شکاف گزارش‌شده بیشتر از آنکه نشانه پایان خطر باشد، نشانه آن است که تصمیم به زمان دیگری موکول شده است. آنچه این هفته در اسرائیل دیده شد، کشمکش بر سر «زمان» و «مسئولیت» بود: ارتش نمی‌خواست بدون سند و برنامه وارد درگیری شود و آمریکا نمی‌خواست حمله به تعویق انتخابات گره بخورد. هیچ‌یک از این دو مانع به معنای کنار گذاشتن گزینه نظامی نیست.

محدودیت‌های این تحلیل روشن است. گزارش اصلی زیر سانسور نظامی و با منابع ناشناس پخش شده، ماهیت اقدام مورد بحث معلوم نیست، متن کامل گزارش سی‌ان‌ان در این تحلیل مستقیماً خوانده نشده و از طریق بازنشر آن نقل شده، و درباره ارزیابی‌های داخلی تهران داده‌ای جز مواضع رسمی در دست نیست. نتیجه‌گیری درباره نیت افراد فراتر از شواهد موجود است.