وقتی سالمندان چین از کودکان بیشتر شدند، خرج این جابه‌جایی با کیست؟

در ۱۰ آبان ۱۴۰۴ (۱ نوامبر ۲۰۲۵)، به ازای هر ۱۰۰ چینی در سن ۱۵ تا ۶۴ سال، حدود ۲۳ نفر ۶۵ ساله یا مسن‌تر بودند و حدود ۲۲ نفر کودک ۱۴ ساله یا کوچک‌تر. این فاصله‌ی کمتر از یک واحد درصد است، اما جهتش مهم است: چند سال پیش نسبت کودکان بالاتر بود. نتیجه‌ی سرشماری نمونه‌ای ۱ درصدی چین در ۱ خرداد ۱۴۰۵ (۲۲ مه ۲۰۲۶) منتشر شد و چند روز پیش رسانه‌های بین‌المللی آن را به‌صورت «خانواده‌ها بیش از کودک، سالمند را اداره می‌کنند» بازتاب دادند. پرسش این تحلیل ساده است: این جابه‌جایی چه چیزی را در عمل عوض می‌کند و چرا خود عدد کمتر از ساختار هزینه اهمیت دارد؟

عدد ۲۳ و ۲۲ از کجا می‌آید؟

اداره‌ی ملی آمار چین در گزارش سرشماری نمونه‌ای ۲۰۲۵ جمعیت کل را ۱٫۴۰۵ میلیارد نفر اعلام کرده است. نمونه‌ی بررسی ۲۰٫۵۲ میلیون نفر (۱٫۴۶ درصد جمعیت) بود و مبنای آن ۱ نوامبر ۲۰۲۵ است. این گزارش شامل هنگ‌کنگ، ماکائو و تایوان نیست و نرخ سرشماری‌نشدگی ۰٫۷۲ درصد در عدد کل لحاظ شده است.

در گزارش یادشده خود «نسبت وابستگی» نیامده و سنِ مبنای ۲۳ و ۲۲ درصد در گزارش رسانه‌ای هم تعریف نشده است. محاسبه‌ی رونما: اگر مخرج را جمعیت ۱۵ تا ۶۴ ساله بگیریم (۱٬۴۰۵٫۴۵ منهای ۲۱۴٫۳۶ منهای ۲۲۳٫۰۹ میلیون؛ یعنی حدود ۹۶۸ میلیون نفر)، نسبت سالمندان ۶۵+ برابر ۲۳٫۰ درصد و نسبت کودکان ۲۲٫۱ درصد می‌شود. این با رقم‌های ۲۳ و ۲۲ درصدی که در گزارش رسانه‌ای به آمار رسمی نسبت داده شده هم‌خوان است، ولی تأیید نمی‌کند که همان تعریف به کار رفته باشد.

یک ناهمخوانی کوچک هم هست: گزارش رسانه‌ای شمار کودکان را «حدود ۲۱۳ میلیون» نوشته، در حالی که سرشماری نمونه‌ای ۲۱۴٫۳۶ میلیون می‌گوید. به احتمال زیاد از منبع آماری دیگری آمده است؛ رونما در تحلیل از رقم گزارش سرشماری استفاده کرده است.

دو نقطه‌ی زمانی: ۲۰۲۲ و ۲۰۲۵

برای دیدن جهت حرکت باید به آمار سالانه‌ی قبلی برگشت. گزارش آماری اداره‌ی ملی آمار برای پایان ۲۰۲۲ جمعیت کل را ۱٫۴۱۱۷۵ میلیارد، کودکان ۰ تا ۱۴ ساله را ۲۳۹٫۰۸ میلیون و سالمندان ۶۵+ را ۲۰۹٫۷۸ میلیون نفر گزارش کرده بود.

احتیاط لازم است: ستون چپ برآورد پایان سال است و ستون وسط نمونه‌ی ۱ درصدی با مبنای نوامبر؛ روش و نرخ سرشماری‌نشدگی یکسان نیست و تفاوت‌های کوچک را نباید «تغییر دقیق» خواند. با این حال جهت روشن است. کودکان در سه سال حدود ۲۵ میلیون نفر کم شده‌اند و سالمندان ۱۳ میلیون نفر بیشتر؛ کل جمعیت هم حدود ۶ میلیون نفر کاهش دارد. داده‌ی سال‌به‌سال در منابع خوانده‌شده نبود، پس زمان دقیق رد شدن از خط مشخص نیست.

بیشتر بخوانید: حزب کمونیست چین از امروز چهار روز در پکن نشست دارد؛ محور کار انضباط حزبی است

چرا خرج سالمندی با خرج کودکی فرق دارد؟

پروفسور استوارت گیتل‌باستن از دانشگاه علم و فناوری هنگ‌کنگ این جابه‌جایی را «نمادین» می‌خواند و می‌گوید ممکن است بخشی از هزینه‌ی عمومی از «خانواده‌ها و مدارس» به سمت بازنشستگی و درمان برود. مو ژنگ، مدرس جامعه‌شناسی در دانشگاه ملی سنگاپور، ریشه را در سیاست تک‌فرزندی می‌بیند که تا پایان ۲۰۱۵ اجرا شد و به گفته‌ی دولت چین حدود ۴۰۰ میلیون تولد را جلوگیری کرد؛ عددی که مورد مناقشه است. او کاهش باروری را به نقش‌های جنسیتی در حال تغییر، هزینه‌ی زندگی و تحصیلات بالاتر هم ربط می‌دهد.

یک جمعیت‌شناس مستقل به نام هه یافو هم به نقل از یک روزنامه‌ی هنگ‌کنگی گفت ۶۵+ها اصلی‌ترین مصرف‌کنندگان خدمات بازنشستگی و مراقبت‌اند و افزایش شمارشان فشار تازه‌ای به پرداخت‌های تأمین اجتماعی می‌آورد. او همچنین گفت افزایش شمار سالمندان و خانوارهای کوچک‌تر، مدل سنتی مراقبت خانوادگی را زیر فشار می‌گذارد. شاهد این کوچک‌تر شدن خانوار در آمار هم دیده می‌شود: میانگین ۲٫۵۲ نفر در هر خانوار، در برابر ۳٫۱۰ ده سال پیش به نقل از همان روزنامه.

استنباط رونما: وقتی دو نسبت به هم نزدیک‌اند اما ترکیبشان فرق دارد، پرسش اصلی دیگر «چند نفر» نیست و «چه کسی پول می‌دهد» است. هزینه‌ی کودک عمدتاً بین خانواده و مدرسه تقسیم می‌شود و نسبتاً کوتاه است؛ هزینه‌ی سالمند به مرور از درمان و مراقبت تا پرداخت بازنشستگی گسترده می‌شود. چون خانوارها هم کوچک‌تر شده‌اند، تقسیم بار میان فرزندان کمتر امکان‌پذیر است. این استنباط از ساختار آمار و سخنان کارشناسان بالا می‌آید؛ رقم هزینه‌ی مشخصی در منابع نبود که آن را اثبات کند.

یک عدد رسمی دیگر در همین گزارش آمده: بیش از ۵۳ میلیون سالمند تا پایان ۲۰۲۵ کمک‌هزینه یا یارانه‌ی سالمندی دریافت کرده‌اند. گزارش نوع این حمایت‌ها و سن دریافت‌کنندگان را توضیح نداده؛ پس نباید آن را نرخ پوشش بازنشستگی خواند.

قوی‌ترین نقد: سالمند الزاماً وابسته نیست

گیتل‌باستن هشدار می‌دهد که تکیه بر چنین نسبتی «اختیار» را از سالمندان می‌گیرد، چون بسیاری از آنان وابسته نیستند و نسبت، پیشرفت سلامت را هم لحاظ نمی‌کند. یک مقام آماری چین نیز، به نقل از همان روزنامه‌ی هنگ‌کنگی، گفته گروه ۶۰ تا ۶۴ سال سالم‌اند و می‌خواهند در جامعه فعال بمانند. رسانه‌ای دولتی در چین هم این تغییر را «ورود به جامعه‌ی نسبتاً سالمند» و در عین حال زمینه‌ی «اقتصاد نقره‌ای» می‌داند و می‌گوید متولدان دهه‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۰ میلادی درآمد، قدرت خرید و سلامت بهتری دارند.

این نقد جدی است و بخشی از تز را تضعیف می‌کند: اگر سالمندان شاغل بمانند یا از دارایی خودشان خرج کنند، «وابستگی» آماری لزوماً هزینه‌ی عمومی نمی‌شود. اما این نقد هم داده‌ی تازه‌ای نیاورده است. نه نرخ مشارکت سالمندان در کار در منابع بود و نه سهم دارایی خصوصی‌شان. تا آن زمان، نسبت وابستگی شاخص ساختار است نه پیش‌بینی هزینه.

چه چیزی هنوز روشن نیست؟

سه نکته فعلاً بی‌پاسخ است. اول، تعریف سنی دقیق نسبت‌های ۲۳ و ۲۲ درصد؛ محاسبه‌ی رونما با مبنای ۱۵ تا ۶۴ سال به آن‌ها می‌رسد، ولی گزارش آن را تأیید نکرده است. دوم، هزینه‌ی واقعی بازنشستگی و مراقبت و سهم دولت و خانوار در آن؛ داده‌ی مالی در منابع خوانده‌شده نبود. سوم، رفتار باروری آینده؛ گزارش سرشماری نرخ تولد را در متن اصلی نیاورده و گزارش رسانه‌ای فقط از «پایین‌ترین سطح تاریخی» گفته، بدون عدد.

پس نتیجه چیست؟

قوی‌ترین نتیجه‌ی قابل دفاع این است: ساختار سنی چین از کودک‌محور به سالمندمحور می‌چرخد و آمار رسمی جهت آن را تأیید می‌کند. اینکه این چرخش چقدر پرهزینه است، به نوع سیاست‌گذاری بستگی دارد. شاخص‌هایی که این تز را می‌آزمایند: اعلام رقم مخارج بازنشستگی و مراقبت، تغییر سن بازنشستگی یا یارانه‌ی سالمندی، و داده‌ی تازه‌ی تولد.