ونس پشت پرده با قطر و پاکستان رایزنی می‌کند؛ نشست فنی ایران و آمریکا چرا هنوز برگزار نشده؟

شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ | ۷ نوامبر ۲۰۲۶. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به روایت دو منبع آگاه در گزارش تازه آکسیوس، طی دو هفته گذشته شخصاً در تلاش‌های غیرمستقیم برای دستیابی به آتش‌بسی جدید با ایران و ازسرگیری گفت‌وگوهای هسته‌ای مشارکت داشته است. بر اساس این گزارش، او تقریباً هر روز با نخست‌وزیر قطر، فرمانده ارتش پاکستان و دیگر میانجی‌ها در تماس بوده است؛ بااین‌حال هنوز هیچ نشست فنی تازه‌ای میان ایران و آمریکا برگزار نشده و توافق نهایی اعلام نشده است.

اهمیت خبر در معرفی نقش عملیاتی‌تر و مستمرتر شخص ونس در کانال‌های میانجی‌گری است. رونما پیش‌تر درباره نامه او به محسن رضایی و تلاش قطر گزارش داده بود؛ اما جزئیات تماس‌های تقریباً روزانه و پیشنهاد نشست کارشناسی، تحول تازه‌ای است که باید از خبرهای تکراری تفکیک شود. دفتر معاون رئیس‌جمهور درباره گزارش آکسیوس اظهارنظر نکرده است.

تماس‌های نزدیک به روزانه ونس با چه کسانی انجام شده است؟

آکسیوس در گزارش ۶ نوامبر به قلم باراک راوید و به نقل از دو منبع آگاه نوشت ونس با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل‌ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجه قطر، فیلد مارشال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و دیگر میانجی‌ها درباره ازسرگیری مذاکرات گفت‌وگو کرده است. بر اساس همین منابع، استیو ویتکاف، فرستاده کاخ سفید، و جرد کوشنر، مشاور ترامپ، نیز در رایزنی‌ها حضور دارند. خبرگزاری آنادولو روز شنبه جزئیات را با ارجاع به آکسیوس بازتاب داده است.

نکته تعیین‌کننده، بحث درباره یک نشست فنی در سطح کارشناسان است. به گفته منابع این گزارش، امکان تشکیل چنین نشستی در روزهای آینده بررسی شده، ولی هنوز عملی نشده است. بنابراین تیترهایی مانند «مذاکرات مستقیم آغاز شد» یا «توافق قطعی نزدیک است» از مدارک فعلی نتیجه نمی‌شوند. نه دستورکار رسمی مشترک و نه نام اعضای احتمالی هیئت‌ها در این گزارش اعلام شده است.

آکسیوس همچنین نوشته دو هفته قبل نامه‌ای از ونس به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، درباره بازگشت به گفت‌وگوهای مستقیم فرستاده شده بود. موضوع نامه پیش‌تر در گزارش رونما درباره ساختار تصمیم‌گیری مذاکره در تهران بررسی شده است. نامه‌نگاری و تماس با میانجی‌ها را نباید با نشست مستقیم میان نمایندگان دو کشور یکسان گرفت.

چه چیزهایی از مسیر رسمی تأیید شده‌اند؟

دونالد ترامپ روز جمعه در پاسخ به خبرنگاران از ادامه تماس‌ها با ایران سخن گفت، اما جزئیات یا جدول زمانی توافق را ارائه نکرد. نخست‌وزیر قطر نیز در دانشگاه آکسفورد از تلاش برای جلوگیری از تشدید جنگ، تماس با مقام‌های دولت آمریکا در دو هفته اخیر و ادامه امکان راه‌حل دیپلماتیک سخن گفته است. دفتر رسانه‌ای دولت قطر در ۷ نوامبر گزارش‌های منتسب به او درباره «شکست مذاکرات» را رد کرد.

این مواضع علنی وجود کانال‌های ارتباطی را تقویت می‌کند، اما تأیید مستقلی برای تعداد تماس‌های ونس و جزئیات محرمانه آن‌ها نیست. در گزارش آکسیوس، دفتر ونس از اظهارنظر خودداری کرده است. تمایز میان «گزارش دو منبع آگاه»، «اظهارنظر علنی مقام دولتی» و «توافق امضاشده» در این خبر مهم است؛ هر سه وزن خبری متفاوتی دارند.

چرا قطر و پاکستان مرکز این رایزنی‌ها شده‌اند؟

قطر برای جلوگیری از تشدید جنگ در منطقه و امنیت عبور و مرور دریایی انگیزه‌ای روشن دارد و در ماه‌های گذشته از کانال گفت‌وگوی تهران و واشنگتن حمایت کرده است. تماس امیر قطر با ترامپ در روز جمعه، بر پایه اعلام رسمی دوحه، بر ضرورت گفت‌وگو و حل اختلاف از راه‌های دیپلماتیک متمرکز بوده است. این موضع را نباید با قبول یک پیش‌نویس مشخص از سوی ایران یا آمریکا اشتباه گرفت.

پاکستان نیز، به‌ویژه از مسیر عاصم منیر، در گزارش‌های قبلی به عنوان کانال انتقال پیام مطرح شده بود. تماس مستمر مقام‌های واشنگتن با فرمانده ارتش پاکستان می‌تواند ظرفیت میانجی‌گری را نشان دهد؛ اما توافق میانجی‌ها به‌خودی‌خود تصمیم رسمی تهران نیست. حتی تشکیل یک نشست فنی نیازمند توافق طرف‌ها بر سر سطح نمایندگان، موضوع گفت‌وگو و سازوکار پیگیری است.

گره هرمز، تحریم‌ها و موضوع هسته‌ای همچنان باقی است

سه محور به‌هم‌پیوسته در مسیر توافق مطرح‌اند. نخست تنگه هرمز و کشتیرانی: چگونه و در چه توالی‌ای محدودیت‌ها کاهش یابند و عبور ایمن کشتی‌ها تضمین شود؟ دوم برنامه هسته‌ای: محدوده تعهدات، نظام راستی‌آزمایی و چگونگی اجرای توافق احتمالی چه خواهد بود؟ سوم تحریم‌ها و تضمین‌ها: چه اقدامی از چه زمانی آغاز می‌شود و در صورت اختلاف درباره اجرا چه نهادی تصمیم می‌گیرد؟

این سه محور از زمینه اختلافات قبلی و بیانیه‌های طرف‌ها استخراج می‌شوند، نه از دستورکار منتشرشده یک نشست فنی؛ چون چنین دستورکاری هنوز تأیید نشده است. آکسیوس از روندی آهسته سخن گفته و نخست‌وزیر قطر نیز درباره ضرورت پرهیز از انتظار برای توافق ایدئال هشدار داده است. بنابراین وجود تماس‌های منظم به معنی حل اختلاف بر سر ترتیب اقدام‌های هسته‌ای، دریایی و اقتصادی نیست.

به روایت برخی گزارش‌ها، محسن رضایی و دیگر مقام‌های ایرانی پذیرش محدودیت‌های دریایی و رفع تحریم‌ها را با شروط تهران پیوند داده‌اند؛ این موضع اعلامی تهران است. در برابر، واشنگتن خواسته‌های هسته‌ای و امنیتی خود را مطرح کرده است. بدون انتشار متن مشترک، نمی‌توان گفت کدام طرف چه امتیاز قطعی داده است.

چرا گزارش ونس هم‌زمان با خبر حمله به قشم اهمیت دارد؟

در همان بازه، ترامپ از حمله محدود به یک هدف پدافندی در جزیره قشم سخن گفت. روایت این حمله، ادعاهای طرف‌های درگیر و فشارهای مالی تازه در تحلیل رونما درباره قشم، جایزه هسته‌ای و تحریم آمده است. جزئیات خسارت قشم و ادعای انهدام پهپاد آمریکایی به طور مستقل احراز نشده‌اند.

تحلیل رونما: ادامه تماس‌های دیپلماتیک در کنار آماده‌باش نظامی نشان می‌دهد مسیر گفت‌وگو و ابزار فشار هم‌زمان در جریان‌اند. بااین‌حال این هم‌زمانی انگیزه نهایی ترامپ را ثابت نمی‌کند. ممکن است فشار نظامی برای تقویت موضع مذاکراتی استفاده شود یا خطر تشدید ناخواسته درگیری را بالا ببرد. هیچ‌یک را نباید تصمیم اعلام‌شده یا نتیجه محتوم معرفی کرد.

یک سؤال، پنج دیدگاه؛ افزایش نقش ونس به نفع چه هدف‌هایی است؟

پرسش: آیا فعال‌ترشدن معاون رئیس‌جمهور آمریکا احتمال پایان جنگ را بالا برده است؟ پنج نگاه زیر تحلیل رونما از منافع و محدودیت‌هاست، نه نقل‌قول از بازیگران.

چه سناریوهایی در برابر مذاکرات قرار دارند؟

نشست فنی برگزار شود: اگر ایران و آمریکا زمان، مکان و ترکیب هیئت‌ها را تأیید کنند، این یک تحول مستقل و قابل گزارش خواهد بود؛ اما نشستِ برگزارشده نیز لزوماً به توافق منتهی نمی‌شود.

تماس‌های غیرمستقیم ادامه یابد: پیام‌ها از مسیر دوحه و اسلام‌آباد مبادله می‌شوند، ولی اختلاف درباره شروط و ترتیب اجرا باقی می‌ماند. در این وضعیت نباید «گفت‌وگو» را «توافق» نامید.

درگیری نظامی تشدید شود: حمله یا پاسخ تازه ممکن است کانال‌های ارتباطی را تضعیف کند یا فضای مذاکره را تغییر دهد. شواهد کنونی برای اعلام پیش‌بینی قطعی درباره چنین تصمیمی کافی نیستند.

نشانه‌های ضروری برای خبر بعدی: تأیید متقابل نشست فنی، بیانیه رسمی قطر یا پاکستان درباره تاریخ مشخص، اعلام برنامه گام‌های هسته‌ای و دریایی یا انتشار متن مشترک قابل بررسی. تا پیش از این نشانه‌ها، نتیجه خبر این است: نقش ونس در روند میانجی‌گری، بنا بر گزارش آکسیوس، فعال‌تر شده؛ آتش‌بس تازه هنوز محقق نشده است.