پیمان مکه در تهران؛ میانجی جلوگیری از جنگ تازه یا آخرین هشدار به ایران؟

وزیر دفاع عربستان، فرمانده ارتش پاکستان و رئیس سازمان اطلاعات ترکیه دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵ (۲۶ اکتبر ۲۰۲۶) در تهران با مقام‌های ایرانی دیدار کردند؛ نخستین نشست از این نوع میان چهار کشور. بیانیه‌ی پایانی فقط از «ادامه‌ی گفت‌وگو» گفت، اما زمان آن معنادار است: یک روز بعد دونالد ترامپ آتش‌بس تابستان را «اتلاف وقت» خواند. پرسش این است که سه امضاکننده‌ی پیمان دفاعی مکه می‌توانند جلوی جنگ تازه را بگیرند یا نه.

پرسش اصلی: میانجی یا پیام‌آور؟

جنگی که ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ با حمله‌ی آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، اکنون در روز ۲۴۱ خود است و از میانه‌ی ژوئن با یک تفاهم‌نامه متوقف مانده است؛ توقفی که هیچ‌گاه به توافق نهایی نرسید. در همین فاصله، کشورهای منطقه هم صف‌بندی تازه‌ای ساخته‌اند. عربستان، ترکیه و پاکستان در ماه اوت پیمانی دفاعی امضا کردند و حالا همان سه کشور با بالاترین سطح امنیتی خود به تهران آمده‌اند. این سفر در روزهایی انجام شد که گزارش‌های رسانه‌ای از آمادگی ارتش آمریکا برای عملیات گسترده علیه ایران خبر می‌داد.

دو خوانش متفاوت از این سفر وجود دارد. خوانش نخست آن را تلاشی منطقه‌ای برای میانجی‌گری و جلوگیری از بازگشت جنگ می‌داند؛ همان چیزی که وزارت خارجه‌ی عربستان رسماً اعلام کرد. خوانش دوم، که برخی تحلیلگران منطقه‌ای مطرح کرده‌اند، نشست را «آخرین فرصت» دیپلماتیک پیش از واکنش نظامی جمعی می‌بیند؛ به‌ویژه از آن رو که خاک عربستان هدف حمله‌های حوثی‌ها بوده است. این تحلیل می‌کوشد با جداکردن واقعیت‌های تأییدشده از ادعاها و استنباط‌ها نشان دهد کدام خوانش به شواهد نزدیک‌تر است.

در نشست تهران دقیقاً چه گذشت؟

بر پایه‌ی گزارش شینهوا، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، روز دوشنبه میزبان شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، فیلد مارشال سید عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه بود. به نوشته‌ی الجزیره، این سه مقام با رئیس‌جمهور و وزیر خارجه‌ی ایران نیز دیدار کردند. ترکیب هیئت‌ها خود پیام دارد: سه کشور نه وزیران خارجه، بلکه مسئولان دفاعی و اطلاعاتی را فرستادند؛ یعنی موضوع اصلی امنیت و جنگ بود، نه همکاری عمومی.

بیانیه‌ی پایانی کوتاه بود. به نقل شینهوا، شرکت‌کنندگان «توافق کردند گفت‌وگوها را با هدف تقویت همکاری میان چهار کشور منطقه، از جمله در حوزه‌ی صلح و امنیت منطقه، ادامه دهند». گزارش نیو عرب تأکید می‌کند بیانیه از هیچ توافق امنیتی مشخص یا سازوکار مشترک تازه‌ای خبر نداد. به بیان دیگر، دستاورد رسمی نشست، باز ماندن کانال است؛ نه تعهد، نه ضمانت و نه نقشه‌ی راه.

روایت تهران

علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، به تلویزیون دولتی گفت درخواست این نشست از سوی پاکستان مطرح شد و ایده‌ی آن در سفر هفته‌ی گذشته‌ی عاصم منیر به تهران شکل گرفت. به گفته‌ی صداوسیما، محور گفت‌وگو همکاری منطقه‌ای، «تجاوز آمریکا و اسرائیل علیه ایران» و پیامدهای آن بود. مسعود پزشکیان در دیدار با هیئت‌ها گفت امیدوار است حضور نمایندگان «کشورهای مهم و اثرگذار اسلامی» به تحکیم وحدت منطقه کمک کند. او تکرار کرد ایران به دنبال سلاح هسته‌ای نیست و از واشنگتن انتقاد کرد که هم‌زمان از آمادگی برای مذاکره و از حمله‌ی نظامی سخن می‌گوید.

روایت ریاض

وزارت خارجه‌ی عربستان در بیانیه‌ای بر «اهمیت گشودن کانال‌های مذاکره برای جلوگیری از بازگشت تشدید نظامی در منطقه» و هموارکردن راه توافقی که «بحران را پایان دهد» تأکید کرد. ریاض این سفر را در امتداد پشتیبانی از میانجی‌گری قطر و پاکستان معرفی کرد. رائد کریملی، مقام دیپلماسی عمومی عربستان، در شبکه‌ی ایکس نوشت این سفر بخشی از تلاش کشورهای پیمان مکه برای «کاهش تنش میان طرف‌های درگیر در بحران جاری» است. در روایت سعودی، هدف صریحاً جلوگیری از جنگ تازه است، نه فشار بر ایران.

از ترکیه و پاکستان بیانیه‌ی جداگانه‌ای درباره‌ی محتوای گفت‌وگو در منابع بررسی‌شده یافت نشد. هم‌زمان، هیئتی قطری یکشنبه‌شب ۲۵ اکتبر وارد تهران شده بود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، پیش از نشست گفت دستور کار شامل تحولات سرزمین‌های فلسطینی و لبنان، سیاست‌های اسرائیل در منطقه و پیامدهای جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران است. رونما پیش‌تر خبر پایان نشست چهارجانبه و توافق بر ادامه‌ی گفت‌وگو را منتشر کرده است.

تایم‌لاین: از جنگ تا پیمان مکه و نشست تهران

ترتیب رویدادها نشان می‌دهد نشست تهران حلقه‌ای از یک روند چندماهه است. هم‌زمانی رویدادها در این فهرست به معنای رابطه‌ی علّی میان آن‌ها نیست.

1. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)آمریکا و اسرائیل حمله به ایران را آغاز کردند.
2. ۱۷ آوریل ۲۰۲۶ (۲۸ فروردین ۱۴۰۵)تازه‌ترین نشست از سه دور گفت‌وگوی چهارجانبه‌ی مصر، عربستان، ترکیه و پاکستان پیش از نشست قاهره؛ دورهای پیشین در ریاض، اسلام‌آباد و آنتالیا برگزار شده بود.
3. ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۸ خرداد ۱۴۰۵)آمریکا و ایران تفاهم‌نامه‌ای امضا کردند که جنگ را متوقف کرد، اما به توافق نهایی نرسید.
4. ۲۱ ژوئن ۲۰۲۶ (۳۱ خرداد ۱۴۰۵)قاهره میزبان وزیران خارجه‌ی مصر، عربستان، ترکیه و پاکستان شد.
5. ۷ اوت ۲۰۲۶ (۱۶ مرداد ۱۴۰۵)محمد بن سلمان، رجب طیب اردوغان و شهباز شریف در مکه پیمان دفاعی مشترک را امضا کردند؛ مصر عضو آن نشد.
6. ۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۶ مهر ۱۴۰۵)ترامپ وعده داد تا انتخابات میان‌دوره‌ای ۳ نوامبر به ایران حمله نکند و محاصره‌ی دریایی را ادامه دهد.
7. ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶ (۲ آبان ۱۴۰۵)حمله‌ی هوایی منسوب به عربستان به منطقه‌ی عصر در صنعا، پایتخت تحت کنترل حوثی‌ها.
8. ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۳ آبان ۱۴۰۵)ترامپ گفت «امروز حمله‌ای در کار نیست»؛ هیئت قطری شامگاه وارد تهران شد.
9. ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۴ آبان ۱۴۰۵)نشست تهران با عربستان، پاکستان و ترکیه؛ پارلمان مصر پشتیبانی دفاعی از عربستان در برابر حوثی‌ها را مجاز کرد؛ گزارش سی‌ان‌ان از آمادگی ۹۶ ساعته‌ی ارتش آمریکا منتشر شد.
10. ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان ۱۴۰۵)ترامپ آتش‌بس تابستان با ایران را «اتلاف وقت» خواند؛ انتخابات پارلمانی اسرائیل برگزار شد.
11. ۳ نوامبر ۲۰۲۶ (۱۲ آبان ۱۴۰۵)انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ پایان بازه‌ای که ترامپ برای حمله‌نکردن اعلام کرده است.

پیمان مکه چیست و چه نیست؟

بر پایه‌ی گزارش الحره و تحلیل مرکز عربی واشنگتن، پیمان دفاعی مشترک مکه ۷ اوت ۲۰۲۶ با حضور ولیعهد عربستان، رئیس‌جمهور ترکیه و نخست‌وزیر پاکستان امضا شد. طبق بیانیه‌ی مشترک امضاکنندگان، حمله‌ی مسلحانه به هر عضو حمله به همه تلقی می‌شود. این پیمان در واقع ترکیه را به توافق دفاعی متقابل سپتامبر ۲۰۲۵ میان عربستان و پاکستان پیوند داد. اردوغان گفته است پیمان به روی «کشورهای برادر» باز است، اما مصر با وجود حضور ماه‌ها در نشست‌های چهارجانبه به آن نپیوست و توضیح رسمی هم نداد.

مرکز عربی واشنگتن در تحلیلی که ۱۹ اوت منتشر کرد، نتیجه گرفت پیمان مکه بیشتر «نشانه‌ی اضطراب» است تا اتحاد نظامی آماده‌ی جنگ؛ چون فرماندهی مشترک، نیروی دائمی و سازوکار مشخص فعال‌سازی ندارد و ارزش اصلی‌اش سیاسی و صنعتی است. همین مرکز نوشت عربستان با این پیمان «شریکی برای جنگیدن با ایران یا حوثی‌ها» به دست نیاورده است. این ارزیابی یک اندیشکده است، نه واقعیت تأییدشده، اما با رفتار امروز اعضا سازگار است: آن‌ها با هیئت امنیتی به تهران آمدند، نه با اولتیماتوم.

چهار لایه‌ی انگیزه: هر کشور چرا به تهران آمد؟

عربستان: جنگ دوم در مرز جنوبی

عربستان هم‌زمان با تنش ایران و آمریکا، با حوثی‌ها درگیر است. حمله‌ی هوایی منسوب به ریاض به صنعا در ۲۴ اکتبر و اعلام سخنگوی ائتلاف، سرلشکر ترکی المالکی، درباره‌ی نابودی پنج تونل و چهار سکوی پرتاب موشک بالستیک در یمن نشان می‌دهد این جبهه فعال است. هر جنگ تازه میان آمریکا و ایران می‌تواند حوثی‌ها را به تشدید حمله‌ها به خاک عربستان تشویق کند. پس استنباط رونما این است که منفعت فوری ریاض جلوگیری از هم‌زمانی دو جنگ است؛ نه ایستادن در کنار یکی از دو طرف.

پاکستان: میانجی با مرز مشترک

پاکستان درخواست‌کننده‌ی نشست بود و فرمانده ارتش آن پیش‌تر هم برای بازگرداندن ایران به میز مذاکره به تهران سفر کرده است. اسلام‌آباد بیشترین هزینه‌ی مستقیم را از بی‌ثباتی ایران می‌پردازد: به گزارش نیو عرب، در گذرگاه‌های مرزی سه تا چهار هزار کامیون در سمت ایران و دو تا سه هزار کامیون در سمت پاکستان معطل مانده‌اند. پاکستان هم‌زمان با عربستان پیمان دفاعی دارد و با ایران مرز مشترک؛ هر جنگ تازه آن را میان این دو تعهد قرار می‌دهد.

ترکیه: حضور اطلاعاتی، نه دیپلماتیک

انتخاب ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات، به‌جای وزیر خارجه نشان می‌دهد آنکارا بیشتر به تبادل پیام‌های امنیتی علاقه دارد تا موضع‌گیری علنی. کالین پیش‌تر در پرونده‌های میانجی‌گری منطقه‌ای نقش داشته است. در منابع بررسی‌شده بیانیه‌ی رسمی ترکیه درباره‌ی محتوای نشست یافت نشد؛ بنابراین هدف آنکارا را فقط می‌توان از ترکیب هیئت و سابقه‌ی آن استنباط کرد و نمی‌توان آن را قطعی دانست.

ایران: خرید زمان و شکستن انزوا

برای تهران، میزبانی سه کشوری که دو تای آن‌ها شریک امنیتی نزدیک آمریکا هستند، پیامی دوگانه دارد: ایران در منطقه منزوی نیست و جنگ تازه هزینه‌ی منطقه‌ای خواهد داشت. پزشکیان از «سازوکارهای امنیت منطقه‌ای بر پایه‌ی منافع مشترک» سخن گفت؛ چارچوبی که ایران سال‌هاست به‌جای حضور نظامی آمریکا پیشنهاد می‌کند. وزیر خارجه‌ی عمان نیز همین روزها گفته بود امنیت خلیج فارس بدون ایران پایدار نمی‌شود.

ذی‌نفعان و موضع‌ها

آثار برای ایران: امنیت، اقتصاد و سیاست داخلی

بُعد امنیتی. مهم‌ترین اثر بالقوه‌ی نشست، افزایش هزینه‌ی سیاسی حمله برای واشنگتن است. اگر سه شریک امنیتی آمریکا، از جمله عربستان که محل استقرار نیروهای آمریکایی است، آشکارا خواهان مذاکره باشند، استفاده از خاک و حریم هوایی آن‌ها برای عملیات تازه دشوارتر می‌شود. این استنباط است و هیچ‌یک از سه کشور به‌طور علنی نگفته است که اجازه‌ی استفاده از خاک خود را نمی‌دهد. در مقابل، اگر حوثی‌ها حمله به عربستان را ادامه دهند و ریاض ایران را مسئول بداند، همین پیمان می‌تواند به ابزار فشار بر تهران تبدیل شود.

بُعد اقتصادی. اقتصاد ایران در شرایطی منتظر نتیجه‌ی دیپلماسی است که محاصره‌ی دریایی ادامه دارد. به گزارش رونما بر پایه‌ی داده‌های ردیابی نفتکش، ایران از اواخر اوت نفت خام از خارک بارگیری نکرده است. در همان حال، فرماندهی مرکزی آمریکا می‌گوید از تابستان به صادرات بیش از ۱٫۵ میلیارد بشکه نفت شرکای خلیج فارس کمک کرده است. یعنی نفت همسایگان عبور می‌کند و نفت ایران نه. هر پیشرفت دیپلماتیک می‌تواند انتظارات بازار ارز و طلا را جابه‌جا کند، اما تا وقتی محاصره برقرار است اثر واقعی محدود می‌ماند.

بُعد مرزی و معیشتی. معطل‌ماندن هزاران کامیون در مرز پاکستان نمونه‌ای از هزینه‌ی روزمره‌ی بی‌ثباتی است؛ کالایی که نمی‌گذرد یعنی درآمد ازدست‌رفته‌ی رانندگان و تاجران مرزنشین و کالای گران‌تر در بازار. رونما پیش‌تر گزارش داده بود تجارت مرزی ایران و پاکستان تا حدی از سر گرفته شده، اما به گفته‌ی تهران بار ایرانی هنوز عبور نمی‌کند. نقش پاکستان در نشست تهران را باید در همین بستر دید.

بُعد سیاست داخلی. هم‌زمان با دیپلماسی منطقه‌ای، جبهه‌ی پایداری از مجلس و شورای عالی امنیت ملی خواسته است روند خروج از پیمان عدم اشاعه را آغاز کنند. این خواسته با پیام پزشکیان به هیئت‌ها، که بر ادامه‌ی فعالیت هسته‌ای «در چارچوب حقوق و تعهدات بین‌المللی» تأکید کرد، در تضاد است. اگر فشار برای خروج از این پیمان افزایش یابد، استدلال میانجی‌ها در واشنگتن، که ایران طرف قابل‌مذاکره است، تضعیف می‌شود. این شکاف داخلی یکی از متغیرهای تعیین‌کننده‌ی موفقیت این کانال است.

گزینه‌ها و شاخص‌های رصد

جدول زیر گزینه‌های واقع‌بینانه‌ی بازیگران را بر پایه‌ی شواهد موجود مرتب می‌کند. ستون شواهد مشخص می‌کند هر گزینه چه پشتوانه‌ای دارد و کجا فقط استنباط رونماست.

ضدتحلیل: شاید نشست تهران فقط یک هشدار مؤدبانه بود

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که سفر سه مقام امنیتی را نباید میانجی‌گری بی‌طرفانه دانست. عربستان هم‌اکنون زیر حمله‌ی حوثی‌هاست و ایران را حامی آن‌ها می‌داند؛ پارلمان مصر هم روز نشست پشتیبانی دفاعی از عربستان را مجاز کرد. از این زاویه، آمدن وزیر دفاع و رئیس اطلاعات به تهران بیشتر شبیه ابلاغ این پیام است که صبر منطقه حدی دارد. برخی تحلیلگران منطقه‌ای هم نشست را «آخرین فرصت» پیش از واکنش نظامی جمعی توصیف کرده‌اند.

اما شواهد موافق تز اصلی وزن بیشتری دارند. بیانیه‌ی رسمی عربستان صریحاً از جلوگیری از «بازگشت تشدید نظامی» و پشتیبانی از میانجی‌گری قطر و پاکستان سخن گفت، نه از هشدار. درخواست نشست از پاکستان بود که با ایران مرز مشترک دارد و نفعی در جنگ ندارد. پیمان مکه طبق ارزیابی مرکز عربی واشنگتن سازوکار عملیاتی برای اقدام جمعی ندارد. نقطه‌ی ضعف این تحلیل آن است که محتوای گفت‌وگوهای پشت درهای بسته را نمی‌دانیم و روایت ترکیه در دست نیست.

سناریوها: دو تا شش هفته‌ی آینده

شاخص‌های کلیدی برای رصد: اعلام زمان نشست دوم چهارجانبه، بیانیه‌ی ترامپ پس از ۳ نوامبر، روند حمله‌های حوثی‌ها به عربستان و پاسخ ائتلاف، رفت‌وآمد میانجی‌های قطری و پاکستانی، موضع رسمی ترکیه و سرنوشت درخواست خروج از پیمان عدم اشاعه در مجلس. حادثه‌های دریایی در هرمز نیز اهمیت دارد؛ به گزارش مؤسسه‌ی واشنگتن، اکتبر بدترین ماه حمله به کشتیرانی تجاری در هرمز و آب‌های اطراف بوده است.

جمع‌بندی و محدوده‌ی قطعیت

پاسخ به پرسش اصلی این است: شواهد موجود از خوانش «میانجی‌گری با هدف مدیریت ریسک» حمایت بیشتری می‌کند تا خوانش «اولتیماتوم پیش از جنگ». هر سه کشور در جلوگیری از جنگ تازه منفعت مستقیم دارند و بیانیه‌ی رسمی تنها کشوری که موضع علنی گرفت، یعنی عربستان، بر گشودن کانال مذاکره تأکید داشت. اما پیمان مکه اهرمی برای الزام واشنگتن ندارد و ترامپ یک روز پس از نشست، آتش‌بس را «اتلاف وقت» خواند. بنابراین اثر این کانال به تصمیمی بستگی دارد که بیرون از منطقه گرفته می‌شود.