چرا مهلت دوروزه هرمز گره مذاکرات ایران و آمریکا را باز نکرده است؟

ایران پیشنهاد داده است اگر آمریکا شرط‌هایش را بپذیرد، تنگه هرمز ظرف دو روز بازگشایی شود. با این حال، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، روز ۱۳ آبان (۴ نوامبر) نوشت پاسخ واشنگتن «قانع‌کننده نبود» و تنگه فقط پس از پاسخ صریح و اجرای هر هفت شرط باز می‌شود. وقتی مهلت بازگشایی تا این حد کوتاه شده و باز هم توافق نزدیک نمی‌شود، پرسش روشن است: مذاکره دقیقاً سر چه چیزی گیر کرده است؟

مهلت دو روز چه چیزی را حل می‌کند؟

بر پایه‌ی گزارش‌های منتشرشده، مذاکرات غیرمستقیم بر پیشنهادی ایرانی می‌چرخد: بازگشایی آبراه ظرف دو روز، اگر آمریکا هفت خواسته‌ی تهران را برآورده کند. به نوشته‌ی همین گزارش‌ها، از جمله‌ی این خواسته‌ها پایان محاصره‌ی دریایی ایران و لغو تحریم‌هاست. مقام‌های ایرانی همچنین خواسته‌اند آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده، کاهش حضور نظامی آمریکا در پیرامون ایران و توقف جنگ در همه‌ی جبهه‌ها، از جمله لبنان.

سینا طوسی، پژوهشگر مرکز سیاست بین‌الملل، کوتاه‌کردن مهلت بازگشایی به دو روز را «امتیازی تاکتیکی» می‌داند، اما می‌گوید مسئله‌ی اصلی را حل نمی‌کند: «گره واقعی سرعت بازگشایی هرمز نیست؛ این است که چه کسی شرایط باز ماندن آن را تعیین می‌کند.» نکته‌ی تحلیلی همین‌جاست: زمان قابل چانه‌زنی است، اما اختیار و ترتیب کارها نه.

سه گره پشت مهلت دوروزه

ترتیب گام‌ها. بی‌اعتمادی تهران پیشینه‌ی مشخص دارد. به گفته‌ی منابع، ایران هم در ۲۰۲۵ و هم در ۲۰۲۶ در حین مذاکره هدف حمله قرار گرفته است: ۲۸ فوریه‌ی ۲۰۲۶، دو روز پس از دور ژنو که میانجی عمانی آن را دارای «پیشرفت قابل‌توجه» خوانده بود. به همین دلیل تهران می‌خواهد آمریکا نخست تعهدهایش را اجرا کند. تفاهم‌نامه‌ی ژوئن هم، که برای مدتی جنگ را متوقف کرد و محاصره را برداشت، بر سر همین ترتیب فروپاشید: تهران آمریکا را به نقض چند بند متهم کرد و سپاه به سه شناور حمله کرد.

کنترل هرمز. سخنگوی سپاه گفته مسیر کشتیرانی جایگزینی که آمریکا نزدیک عمان ایجاد کرده، نقض تفاهم‌نامه بوده است. ایران می‌خواهد واشنگتن توافق تهران و مسقط درباره‌ی مسیرها را به رسمیت بشناسد؛ دوحه و واشنگتن بر ادامه‌ی عبور بدون مانع از آبراه تأکید دارند. در ادامه مطلب تهران و مسقط درباره کنترل مشترک هرمز گفت‌وگو می‌کنند، اما نفتکش‌ها همچنان آسیب می‌بینند را هم بخوانید.

دامنه. ایران می‌گوید پرونده‌ی هسته‌ای نوبت بعدی است. فرمانده ستاد کل نیروهای مسلح، سرلشکر علی عبداللهی، هم در «نقشه‌ی راه» خود پایان خصومت‌ها در همه‌ی جبهه‌ها از لبنان تا غزه، لغو کامل تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌ها و غرامت، به رسمیت‌شناختن حاکمیت بر هرمز و ضمانت عدم تجاوز را آورده است. واشنگتن اما، به نوشته‌ی گزارش‌ها، بازگشایی بی‌مانع هرمز، مهار برنامه‌ی هسته‌ای و ورود بازرسان بین‌المللی برای بررسی اورانیوم بسیار غنی‌شده را می‌خواهد.

در تهران چه کسی پاسخ می‌دهد؟

ساختار تصمیم‌گیری نیز در همین مسیر نقش دارد. رضایی، فرمانده پیشین سپاه که از اوایل اوت دبیر شورای عالی امنیت ملی است، مخاطب نامه‌ی ونس بود؛ سخنگوی وزارت خارجه گفته پاسخ با اوست، هرچند محمدباقر قالیباف همچنان مذاکره‌کننده‌ی ارشد است. مسعود پزشکیان گفته مجتبی خامنه‌ای «اختیارات مشخصی» درباره‌ی مذاکره به دولت داده است، بی‌آنکه جزئیاتی بگوید. طوسی این تقسیم نقش‌ها را مرکز قدرت رقیب نمی‌داند و آن را «تقسیم مسئولیت در فرایندی هماهنگ زیر نظر رهبر» می‌خواند؛ پژوهشگری دیگر اما بر این باور است که بدون موافقت سپاه توافقی در کار نخواهد بود. این اختلاف برداشت‌ها نشان می‌دهد هر توافقی باید پشتوانه‌ی نهادهای امنیتی را هم داشته باشد. جزئیات این تقسیم نقش در تهران: قالیباف همچنان مذاکره‌کننده‌ی ارشد است، اما پاسخ به نامه‌ی ونس با رضایی است آمده است.

خط زمانی: از ۳ آبان تا ۱۵ آبان

1. ۳ آبان (۲۵ اکتبر)نامه‌ی ونس از راه میانجی‌های قطری به رضایی می‌رسد؛ پیشنهاد او مذاکره‌ی مستقیم با حضور مسأله‌ی هسته‌ای از ابتدا بوده است.
2. ۷ آبان (۲۹ اکتبر)فرمانده سنتکام درباره‌ی گزینه‌های حمله‌ی تازه به ترامپ گزارش می‌دهد.
3. آخر هفته‌ی ۹ و ۱۰ آبانمجتبی خامنه‌ای به نیروهای مسلح دستور می‌دهد به هر تهدید فوری و بدون محدودیت جغرافیایی پاسخ دهند و فهرست اهداف را به‌روز کنند.
4. ۱۱ آبان (۲ نوامبر)هیئت قطری بیش از سه ساعت در تهران گفت‌وگو می‌کند و در تهران درباره‌ی چارچوب از سرگیری مذاکرات پیام می‌برد.
5. بامداد ۱۲ آبان (۳ نوامبر)حمله‌ی آمریکا به یک تأسیسات پدافندی در قشم؛ ترامپ بعدها آن را «حمله‌ی کوچک» و «نه جنگ» خواند؛ او ۱۶ مهر گفته بود پیش از انتخابات به ایران حمله نمی‌کند.
6. ۱۲ آبان (۳ نوامبر)انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ عبداللهی شرط‌های ایران برای نقشه‌ی راه امنیت را اعلام می‌کند.
7. ۱۳ آبان (۴ نوامبر)رضایی پاسخ آمریکا را قانع‌کننده نمی‌داند؛ قطر می‌گوید هر دو طرف به روند مذاکره متعهدند.
8. ۱۵ آبان (۶ نوامبر)ترامپ می‌گوید شاید آمریکا مجبور شود «بقیه‌ی ایران را نابود کند» و بازسازی ۲۵ سال طول می‌کشد؛ طبق گزارشی، ایران پیشنهاد هسته‌ای را از راه قطر فرستاده و واشنگتن آن را بررسی می‌کند.

سایه‌ی گزینه‌ی نظامی

رسانه‌های آمریکایی، به نقل از مقام‌های این کشور، نوشته‌اند سنتکام طرح‌هایی برای حمله دارد که می‌تواند بلافاصله پس از انتخابات و با حضور سه ناو هواپیمابر آغاز شود؛ این کارزار «کوتاه و شدید» توصیف شده است. با این حال، جان میرشایمر، دانشمند علوم سیاسی، می‌پرسد: «اگر کارزار ۴۰ روزه جواب نداد، کارزار سه‌روزه چطور جواب می‌دهد؟» آندریاس کریگ از کالج کینگ لندن هم برنامه‌ی «عملیات کوتاه و تمیز» را توهم می‌خواند و می‌گوید پیشنهاد مذاکره‌ی مستقیم ونس نشانه‌ی تردید آمریکایی‌ها در حمله است. در مقابل، پل ماسگریو از دانشگاه جورج‌تاون قطر ساده‌ترین تفسیر را درست می‌داند: آمریکا برای حملات گسترده آماده می‌شود.

در جبهه‌ی ایران، به نوشته‌ی یک روزنامه‌ی تهرانی، فهرست اهداف تهران شامل پایگاه‌ها و زیرساخت‌های آمریکا در اروپا هم شده است؛ این گزارش مستقل تأیید نشده. معاون وزیر خارجه، کاظم غریب‌آبادی هم ۱۲ آبان گفت ایران نه منتظر نتیجه‌ی انتخابات آمریکا است و نه سیاستش را بر آن پایه می‌گذارد.

قوی‌ترین استدلال مخالف

می‌توان گفت این گزارش‌ها بیش از حد بدبینانه‌اند: میانجی‌ها هنوز فعال‌اند، قطر می‌گوید «اگر نوری نبود، مذاکره‌ای نبود»، تهران مهلت را کوتاه کرده، ونس پیشنهاد دیدار حضوری داده و ایران طبق گزارشی پیشنهاد هسته‌ای فرستاده است. حمید رضا عزیزی از گروه بحران بین‌المللی هم می‌گوید میانجی‌گری می‌تواند از راه یک ترتیب موقت شکاف را پر کند. نقطه‌ی قوت این دیدگاه آن است که هر دو طرف دلیل روشنی برای پرهیز از جنگ دارند.

ضعف آن، اما، این است که همه‌ی این نشانه‌ها به روند مربوط‌اند، نه به ماهیت اختلاف: همان عزیزی یادآوری می‌کند آمادگی میانجی‌ها برای کمک به توافق معنایش آمادگی دو طرف برای دادن امتیاز نیست. تا وقتی دو طرف بر سر ترتیب و کنترل هرمز توافق نکنند، کوتاه‌شدن مهلت نتیجه‌ای ندارد.

سناریوها و نشانه‌های رصد

برای این سناریوها احتمال عددی داده نمی‌شود، چون مبنای قابل‌دفاعی برای آن وجود ندارد.