گاز مایع و سوخت جت ایران از شکاف محاصره؛ نشتی کوچک یا نشانه فرسایش؟

گزارشی که ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد می‌گوید ایران با وجود محاصره دریایی آمریکا هنوز مقداری گاز مایع (LPG) و سوخت جت صادر می‌کند. پرسش تحلیلی این است که این محموله‌ها نشانه شکست محاصره‌اند یا نشتی‌ای کوچک در سامانه‌ای که اساساً کار می‌کند.

تز تحلیل

محاصره، صادرات اصلی نفت خام ایران را تقریباً متوقف کرده است، اما کالاهای سبک‌تر و کم‌حجم‌تر مانند گاز مایع و سوخت جت از روزنه‌های کوچک عبور می‌کنند. تا زمانی که عبور در حد چند محموله در ماه بماند، اثر آن بر درآمد ارزی ایران حاشیه‌ای است.

شرط تقویت تز: ثابت ماندن ارقام ماهانه در سطح امروز و ادامه بازگرداندن یا توقیف کشتی‌ها. شرط تضعیف تز: چندبرابر شدن عبور ماهانه گاز مایع، یا ثبت عبور محموله‌های بزرگ‌تر از مسیر انتقال کشتی‌به‌کشتی.

چه اتفاقی افتاده است

محاصره دریایی ایران نخستین بار ۱۳ آوریل ۲۰۲۶ برقرار شد. بر پایه روایت فرماندهی مرکزی آمریکا، در ژوئن پس از یک پیش‌نویس تفاهم برداشته شد و پس از فروپاشی آن توافق، ۱۴ ژوئیه دوباره اعمال شد. در ۲۳ ژوئن، گزارش‌های بازار از معافیت ۶۰ روزه تحریمی برای نفت، پتروشیمی و فرآورده‌های ایران خبر داده بودند.

اکنون گروهی که با ردیابی کشتی و ماهواره صادرات ایران را دنبال می‌کند، می‌گوید دست‌کم هشت نفتکش گاز مایع از اواسط ژوئیه از خلیج عمان خارج شده‌اند. شش نفتکش از این هشت و نفتکش سوخت جت در فهرست تحریم آمریکا هستند. بخشی از محموله‌ها نزدیک شیناص و صحار در عمان منتقل شده و بخشی در خلیج عمان منتظر مانده‌اند. بیشتر آن‌ها به ناحیه بیرونی بندر مالزی رفته‌اند؛ مقصد نهایی احتمالاً چین است.

چهار منبع امنیت دریایی نیز گفته‌اند ایران محموله‌ها را میان افزایش انتقال‌های کشتی‌به‌کشتی دیگر تولیدکنندگان خلیج فارس در آب‌های عمان پنهان کرده است. ایران و دولت میانمار به درخواست اظهارنظر پاسخ نداده‌اند.

سازوکار: محموله چگونه رد می‌شود

سه کانال در داده‌ها دیده می‌شود. نخست، انتظار در خلیج عمان و عبور در لحظه‌ای که ارزیابی آمریکا مانع نشود. یک مقام نظامی آمریکایی تأکید کرده عبور یک کشتی الزاماً به معنای دور زدن محاصره نیست: هر کشتی جداگانه ارزیابی می‌شود، برخی به دلایل بشردوستانه عبور می‌کنند و فهرست تحریم تنها معیار نیست. دوم، انتقال کشتی‌به‌کشتی در آب‌های عمان که ردگیری را سخت‌تر می‌کند. سوم، انتقال دوباره در آب‌های مالزی و ادامه مسیر به آسیای شرقی.

چرا گاز مایع و سوخت جت؟ این یک استنباط است، نه واقعیت اثبات‌شده: محموله‌ها کوچک‌ترند و با کشتی‌های کوچک‌تر حمل می‌شوند. بر پایه داده‌های همان گروه، در سپتامبر سه نفتکش نوع هندی‌مکس حدود ۱٫۵۲ میلیون بشکه گاز مایع و متانول را از خط محاصره گذراندند. یک تحلیلگر ریسک ژئوپلیتیک هم گفته ایران ممکن است مازاد سوخت جت داشته باشد؛ این هم برآورد اوست، نه آمار.

شواهد و داده

عدد سپتامبر حدود ۵٫۳ درصد عدد ژوئیه است، یعنی افتی نزدیک به ۹۵ درصد. برای گاز مایع، محاسبه تقریبی خودِ رونما چنین است: ۴٫۱ میلیون بشکه با تبدیل حدود ۱۱٫۶ بشکه در هر تن، معادل حدود ۰٫۳۵ میلیون تن می‌شود. صادرات ۲۰۲۵ حدود ۰٫۹۵ میلیون تن در ماه بود و در پنج ماه نخست ۲۰۲۶ حدود ۰٫۷۳ میلیون تن در ماه. اگر بازه تقریباً سه ماه باشد، این محموله‌ها در حدود ۱۲ تا ۱۶ درصد سطح عادی‌اند. ضریب تبدیل تقریبی است و پایان بازه معلوم نیست؛ این عدد فقط مرتبه بزرگی را نشان می‌دهد.

اثر بر ایران

کانال‌های قابل ردیابی محدودند. اول، درآمد: نفت خام صفر است و گاز مایع و فرآورده‌ها فقط بخشی کوچک از خلأ را پر می‌کنند. دوم، بازار مقصد: چین در ۲۰۲۵ نزدیک ۸۴ درصد گاز مایع ایران را خرید، اما در ژوئن خریداران آسیایی حتی با معافیت تحریمی علاقه چندانی به افزایش خرید نشان ندادند، چون تأمین خود را متنوع کرده بودند. سوم، لجستیک: گروه ردیاب از حدود ۲۰ نفتکش خالی با پرچم ایران نزدیک سریلانکا می‌گوید که نمی‌توانند به بنادر ایران بازگردند. این‌ها نشان می‌دهد مشکل ایران فقط خروج نیست، بلکه چرخه کامل ناوگان و بازار است.

بازیگران و منافع

قوی‌ترین دیدگاه مخالف

مخالفان تز بالا می‌گویند حجم کم، نشانه ضعف راه نیست، بلکه نشانه آزمون راه است. اگر چند محموله بدون هزینه عبور کرده باشند، کشتی‌داران یاد گرفته‌اند کجا صبر کنند و کجا منتقل کنند. تورب‌یورن سولتوت، تحلیلگر ریسک، هشدار داده که فشار اقتصادی بیشتر می‌تواند تهران را به ریسک‌های بزرگ‌تر وادارد. این استدلال جدی است و نمی‌توان آن را با یک ماه داده رد کرد. پاسخ تز این است که رد کردن «آزمون موفق» نیاز به چند ماه روند دارد، نه یک گزارش.

آنچه روشن نیست

• بازه دقیق برآورد ۴٫۱ میلیون بشکه و هویت کشتی‌ها منتشر نشده است.
• روشن نیست این کشتی‌ها هنگام عبور بازرسی شدند یا با ارزیابی آمریکا عبور کردند.
• گروه ردیاب در سپتامبر هیچ بشکه تازه ایرانی را برای چین نمی‌شمارد، در حالی که مقصد احتمالی گاز مایع چین ذکر شده است؛ این دو برداشت هنوز با هم جمع نمی‌شوند.
• ادعای پنهان‌شدن میان انتقال‌های دیگر تولیدکنندگان بر پایه منابع ناشناس است و دولت عمان در آن نقشی که تأیید شده باشد ندارد.

شاخص‌های رصد

• ارقام اکتبر همین گروه ردیاب برای عبور از خط محاصره.
• اعلام فرماندهی مرکزی آمریکا درباره توقیف یا ناتوان‌سازی نفتکش‌های گاز مایع.
• فهرست تازه تحریم‌های خزانه‌داری درباره نفتکش‌های گاز و تسهیل‌گران انتقال کشتی‌به‌کشتی.
• اجرای مقررات در ناحیه بیرونی بندر مالزی.
• آمار واردات گاز مایع چین به تفکیک مبدأ.