جنگ سودان چگونه ادامه می‌یابد؟ نقش طلا، تسلیحات و شبکه‌های تأمین

مسئله اصلی: چرا رنج بیشتر الزاماً فشار سیاسی بیشتر تولید نمی‌کند؟

در نگاه نخست یک منطق ساده وجود دارد: هرچه بحران انسانی بزرگ‌تر شود، فشار افکار عمومی و دولت‌ها افزایش می‌یابد؛ کمک بیشتری بسیج می‌شود؛ دیپلماسی شدت می‌گیرد و طرف‌های جنگ با هزینه بالاتری مواجه می‌شوند.

سودان نشان می‌دهد این رابطه خودکار نیست.

شدت رنج انسانی زمانی می‌تواند رفتار طرف‌های جنگ را تغییر دهد که از طریق یک سازوکار سیاسی به هزینه تبدیل شود: قطع منابع مالی، محدود شدن تأمین تسلیحات، از دست رفتن حمایت خارجی، فشار مؤثر بر رهبران، تغییر موازنه میدان یا ایجاد یک توافقی که برای طرف‌ها از ادامه جنگ کم‌هزینه‌تر باشد.

در سودان بسیاری از این حلقه‌های انتقال ناقص‌اند. قربانیان جنگ و بازیگرانی که درباره ادامه جنگ تصمیم می‌گیرند یکسان نیستند. در نتیجه افزایش هزینه انسانی می‌تواند بدون افزایش متناسب هزینه تصمیم‌گیرندگان ادامه پیدا کند.

آنچه می‌دانیم: بحران کوچک نشده؛ جغرافیای آن تغییر کرده است

وضعیت شواهد: CONFIRMED / STRONGLY SUPPORTED. در جزئیات آمار آوارگی میان نهادها تفاوت‌هایی وجود دارد، زیرا برخی آمار جابه‌جایی داخلی فعلی را می‌شمارند و برخی کل افرادی را که از آغاز جنگ آواره شده‌اند. بنابراین ارقام متفاوت را نباید بدون تعریف شاخص با یکدیگر مقایسه کرد.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

یکی از خطاهای ممکن در تحلیل سودان تبدیل داده‌های ناقص به تصویری بیش از حد دقیق است. تعداد واقعی کشته‌شدگان همچنان محل اختلاف است؛ دسترسی مستقل به بسیاری از مناطق محدود است و داده‌های مربوط به انتقال تسلیحات، منابع مالی و روابط میان دولت‌های خارجی و بازیگران سودانی نیز کامل نیست.

عامل تعیین‌کننده: اقتصاد سیاسی ادامه جنگ

اگر جنگ فقط از ذخایر محدود داخلی تغذیه می‌کرد، طولانی شدن آن می‌توانست ظرفیت طرف‌ها را به تدریج تحلیل ببرد. اما جنگ سودان به شبکه‌هایی متصل شده است که از مرزهای کشور عبور می‌کنند.

پژوهش Chatham House نشان می‌دهد تجارت چندمیلیارددلاری طلا یکی از مهم‌ترین منابع درآمد طرف‌های اصلی جنگ است و شبکه‌ای از تولیدکنندگان، تاجران، قاچاقچیان، گروه‌های مسلح و بازیگران خارجی را به اقتصاد جنگ متصل می‌کند. نیروهای مسلح سودان و نیروهای پشتیبانی سریع هر دو برای تأمین قدرت خود به اشکال مختلف از این اقتصاد بهره می‌برند.

این نکته برای تز مقاله حیاتی است: ادامه جنگ فقط محصول نفرت سیاسی یا شکست دیپلماسی نیست؛ جنگ برای ادامه یافتن به منابع مادی نیاز دارد. تا زمانی که جریان منابع، تسلیحات و درآمد به اندازه کافی مختل نشود، فاجعه انسانی الزاماً به محدودیت نظامی تبدیل نمی‌شود.

گزارش ۳ سپتامبر ۲۰۲۶ هیئت حقیقت‌یاب مستقل سازمان ملل این تصویر را تقویت کرد. این هیئت شبکه‌هایی را مستند کرده که نیروی خارجی، آموزش، تسلیحات، مهمات، فناوری و پشتیبانی لجستیکی را به نیروهای پشتیبانی سریع متصل کرده‌اند و همچنین «دلایل معقول» برای این نتیجه یافته است که ارتش سودان از پهپادهای تأمین‌شده از خارج در عملیاتی استفاده کرده که به غیرنظامیان و اهداف غیرنظامی آسیب زده است.

ادعا در برابر شواهد

گفتار در برابر رفتار: دیپلماسی چه گفته و میدان چه کرده است؟

بازیگران اصلی: چه کسی توان دارد و چه کسی هزینه می‌دهد؟

چه کسی از وضعیت موجود سود می‌برد و چه کسی هزینه می‌دهد؟

«سود بردن از جنگ» نباید به معنای این تلقی شود که تمام بازیگران خواهان بی‌ثباتی نامحدود سودان‌اند. بسیاری از بازیگران خارجی ممکن است از فروپاشی کامل کشور زیان ببینند و در عین حال از شبکه‌ها یا روابطی بهره ببرند که عملاً ظرفیت ادامه جنگ را حفظ می‌کند.

این تفاوت مهم است.

تجار طلا، واسطه‌های فرامرزی، شبکه‌های قاچاق، تأمین‌کنندگان نظامی و بازیگران مسلح می‌توانند از اقتصاد جنگ درآمد کسب کنند. دولت‌های خارجی نیز ممکن است در پی نفوذ، امنیت مرزی، دسترسی اقتصادی یا جلوگیری از پیروزی رقیب باشند؛ بدون آنکه هدف نهایی‌شان «ادامه فاجعه» باشد.

اما هزینه اصلی بسیار نامتقارن توزیع شده است. غیرنظامیان خانه، درآمد، سلامت و امنیت خود را از دست می‌دهند؛ کشورهای همسایه هزینه پناهجویان و بی‌ثباتی را تحمل می‌کنند؛ و سازمان‌های امدادی با منابع ناکافی باید پیامدهای جنگی را مدیریت کنند که ابزار پایان دادن به آن را در اختیار ندارند.

پس چرا جامعه بین‌المللی مداخله مؤثرتر نمی‌کند؟

۱. امدادرسانی و پایان جنگ دو مسئله متفاوت‌اند

کمک انسانی می‌تواند مرگ‌ومیر را کاهش دهد اما الزاماً محاسبات نظامی را تغییر نمی‌دهد. افزایش بودجه WHO یا UNICEF جایگزین فشار بر شبکه‌های تأمین تسلیحات نیست.

۲. بازیگران خارجی منافع یکسان ندارند

کشورهایی که بالقوه بیشترین اهرم را دارند الزاماً تعریف مشترکی از نظم مطلوب پس از جنگ ندارند. اختلاف درباره آینده ارتش، نیروهای شبه‌نظامی، اسلام‌گرایان، حکومت غیرنظامی، تجارت و نفوذ منطقه‌ای ظرفیت ایجاد یک ائتلاف منسجم را کاهش می‌دهد.

۳. جنگ هنوز از نظر مادی قابل تأمین است

طلا، تجارت فرامرزی، شبکه‌های لجستیکی و حمایت خارجی به طرف‌های جنگ امکان می‌دهند بخشی از هزینه ادامه نبرد را جذب کنند.

۴. فشار موجود هنوز به نقطه تغییر محاسبه نرسیده است

تحریم‌ها و فشار دیپلماتیک وجود دارند. بنابراین مسئله «هیچ اقدامی صورت نگرفته» نیست. مسئله این است که اقدامات انجام‌شده تاکنون نتوانسته‌اند منابع و انتظارات طرف‌های جنگ را به اندازه لازم تغییر دهند.

ضدتحلیل: شاید مشکل نه منافع خارجی، بلکه ناتوانی واقعی جهان باشد

قوی‌ترین استدلال علیه تز رونما این است که تحلیل «هزینه ناکافی» ممکن است میزان واقعی دشواری پایان جنگ را دست‌کم بگیرد.

هیچ دولت خارجی کنترل کامل بر SAF یا RSF ندارد. حتی قطع یک مسیر تأمین می‌تواند به ایجاد مسیر دیگری منجر شود. اقتصاد غیررسمی سودان گسترده است؛ مرزها طولانی و نفوذپذیرند؛ بازیگران مسلح متعدد شده‌اند و جنگ دیگر صرفاً دوطرفه نیست. در جنوب کردفان، برای مثال، منازعات SPLM-N و گروه‌های محلی لایه دیگری به خشونت اضافه کرده‌اند.

از این منظر، فقدان آتش‌بس الزاماً اثبات نمی‌کند که قدرت‌های خارجی «نمی‌خواهند» جنگ تمام شود. ممکن است ابزارهای موجود واقعاً برای تحمیل توافق محدود باشند و مداخله نظامی مستقیم نیز خطر گسترش جنگ را افزایش دهد.

این ضدتحلیل تز رونما را محدود می‌کند اما رد نمی‌کند. نتیجه دقیق‌تر این است: بازیگران خارجی کنترل جنگ را در اختیار ندارند، اما برخی از آنها بر منابعی نفوذ دارند که ظرفیت ادامه جنگ را شکل می‌دهد. نفوذ با کنترل یکسان نیست.

نقطه کور: محاسباتی که پشت درهای بسته دیده نمی‌شوند

مهم‌ترین متغیر ناشناخته، ارزیابی واقعی رهبران SAF، RSF و دولت‌های مؤثر خارجی از «هزینه قابل قبول» جنگ است.

ممکن است یک بازیگر در ظاهر بر ادامه عملیات تأکید کند اما در پشت صحنه به نقطه فرسودگی نزدیک شده باشد. برعکس، ممکن است فشار اقتصادی‌ای که از بیرون شدید به نظر می‌رسد هنوز برای تغییر تصمیمات راهبردی کافی نباشد.

بدون دسترسی به تصمیم‌گیری داخلی این بازیگران، تحلیل انگیزه‌ها باید احتمالی باقی بماند.

چه چیزی تز رونما را باطل می‌کند؟

این نقطه ابطال مهم است زیرا اجازه نمی‌دهد هر ادامه جنگی خودبه‌خود به‌عنوان «اثبات» تز تفسیر شود.

سطح اطمینان

STRONGLY SUPPORTED: ابعاد فوق‌العاده بحران انسانی و کمبود منابع امدادی.

STRONGLY SUPPORTED: نقش اقتصاد جنگ و شبکه‌های فرامرزی در حفظ ظرفیت نظامی طرف‌ها.

PROBABLE: اینکه افزایش هزینه بر شبکه‌های تأمین خارجی بتواند محاسبات جنگ را به‌طور معناداری تغییر دهد.

DISPUTED: میزان و ماهیت دقیق مسئولیت برخی دولت‌های خارجی در حمایت مستقیم از طرف‌های جنگ.

UNKNOWN: آستانه دقیق هزینه‌ای که رهبران طرف‌های جنگ را به پذیرش مصالحه پایدار وادار خواهد کرد.

سناریوهای پیش‌رو

چه شاخص‌هایی باید دنبال شود؟

• آیا شورای امنیت دامنه تحریم تسلیحاتی موجود را از دارفور به سراسر سودان گسترش می‌دهد؟
• آیا شبکه‌های انتقال پهپاد، مهمات و نیروی خارجی هدف اقدامات اجرایی هماهنگ قرار می‌گیرند؟
• آیا مصر، امارات، عربستان و آمریکا می‌توانند اختلافات خود را به فشار مشترک بر طرف‌های سودانی تبدیل کنند؟
• آیا صادرات و مسیرهای قاچاق طلای مناطق تحت کنترل SAF و RSF تغییر محسوسی می‌کند؟
• آیا شدت عملیات در اطراف الابیض کاهش می‌یابد یا کردفان به مرکز اصلی مرحله بعدی جنگ تبدیل می‌شود؟
• آیا تأمین مالی طرح بشردوستانه از سطح حدود ۴۱ درصد عبور می‌کند و به کمک چندبخشی بیشتر تبدیل می‌شود؟
• آیا یکی از طرف‌ها حاضر می‌شود هزینه سیاسی قابل مشاهده‌ای برای آتش‌بس بپردازد؛ مانند توقف عملیات، پذیرش نظارت یا عقب‌نشینی مشخص؟

بازارزیابی تز: فاجعه کافی نیست؛ باید محاسبه قدرت تغییر کند

تحقیق، تز اولیه این مقاله را REVISE می‌کند.

سودان صرفاً قربانی شکاف میان «اهمیت انسانی» و «اهمیت ژئوپلیتیکی» نیست. این کشور از نظر ژئوپلیتیکی بی‌اهمیت نیست؛ طلا، دریای سرخ، امنیت مصر و شاخ آفریقا، کشاورزی، مسیرهای تجاری و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای دقیقاً نشان می‌دهند که بازیگران متعددی در نتیجه جنگ ذی‌نفع‌اند.

پارادوکس عمیق‌تر جای دیگری است: اهمیت ژئوپلیتیکی سودان الزاماً نیرویی برای صلح ایجاد نکرده؛ بخشی از همان اهمیت به ایجاد شبکه‌های رقیب نفوذ و تأمین جنگ کمک کرده است.

۳۳.۷ میلیون انسان نیازمند کمک می‌توانند عظمت فاجعه را نشان دهند، اما عدد به خودی خود یک ارتش را خلع سلاح نمی‌کند، مسیر انتقال پهپاد را نمی‌بندد، تجارت طلای جنگی را مختل نمی‌کند و دولت‌های خارجی را مجبور نمی‌کند هزینه اختلافات خود را بپردازند.

بنابراین پرسش تعیین‌کننده برای ماه‌های آینده این نیست که آیا جهان سرانجام خواهد فهمید سودان دچار فاجعه است. شواهد نشان می‌دهد جهان این را می‌داند.

پرسش این است که آیا بازیگرانی که اهرم دارند حاضر خواهند شد این شناخت را به هزینه سیاسی، اقتصادی و نظامی مؤثر برای ادامه جنگ تبدیل کنند.

تا زمانی که پاسخ این سؤال منفی باشد، ممکن است یکی از بزرگ‌ترین فجایع انسانی جهان همچنان برای متوقف کردن جنگی که آن را تولید کرده، قدرت سیاسی کافی تولید نکند.

پرسش‌های متداول

چرا جنگ سودان آغاز شد؟

پاسخ کوتاه: جنگ در آوریل ۲۰۲۳ از رویارویی نیروهای مسلح سودان و نیروهای پشتیبانی سریع بر سر قدرت، ساختار امنیتی و آینده نظم سیاسی آغاز شد.

پاسخ بلند: اختلاف بر سر ادغام RSF در ارتش یکی از محرک‌های فوری بود، اما رقابت اقتصادی، کنترل منابع از جمله طلا، میراث نظامی‌شدن دولت و شکست گذار سیاسی پس از سقوط عمر البشیر زمینه‌های ساختاری عمیق‌تری ایجاد کرده بودند.

آیا کمبود کمک مالی علت ادامه جنگ است؟

پاسخ کوتاه: خیر.

پاسخ بلند: کمبود بودجه شدت رنج انسانی را افزایش می‌دهد، اما پایان جنگ نیازمند تغییر محاسبات نظامی و سیاسی طرف‌ها و شبکه‌های پشتیبان آنهاست. کمک انسانی و حل سیاسی دو ابزار متفاوت‌اند.

آیا بازیگران خارجی جنگ سودان را کنترل می‌کنند؟

پاسخ کوتاه: شواهد چنین کنترلی را ثابت نمی‌کند.

پاسخ بلند: برخی بازیگران خارجی نفوذ مهمی بر منابع مالی، تسلیحاتی و سیاسی دارند، اما نفوذ را نباید با کنترل اشتباه گرفت. طرف‌های سودانی نیز اهداف، منابع و عاملیت مستقل خود را دارند.

چه چیزی می‌تواند واقعاً مسیر جنگ را تغییر دهد؟

پاسخ کوتاه: ترکیب فشار بر منابع جنگ با یک مسیر سیاسی معتبر.

پاسخ بلند: قطع یا محدود کردن شبکه‌های تأمین تسلیحات و منابع مالی، هماهنگی میان قدرت‌های خارجی و ارائه چارچوبی که هزینه مصالحه را برای طرف‌ها کمتر از ادامه جنگ کند، محتمل‌ترین سازوکار تغییر محاسبات است؛ اما موفقیت آن تضمین‌شده نیست.