جنگ یمن دوباره منطقه‌ای می‌شود؟ از صنعا تا عربستان و باب‌المندب

به‌روزرسانی ۴ اکتبر ۲۰۲۶: تشدید درگیری یمن دیگر فقط به جبهه‌های داخلی محدود نیست. در ۳ اکتبر، رونما گزارش داد نیروهای دولت یمن حملات هوایی به اهداف نظامی در صنعا را تأیید کرده‌اند و هم‌زمان گزارشی از بررسی گزینه‌های یک حمله بزرگ‌تر از سوی عربستان علیه حوثی‌ها منتشر شد. این دو تحول، پرسش این پرونده را تیزتر می‌کند: آیا یمن دوباره از یک جنگ داخلی طولانی به نقطه اتصال امنیت عربستان، باب‌المندب و رقابت منطقه‌ای تبدیل شده است؟

تز قابل آزمون رونما این است که منطقه‌ای‌شدن جنگ زمانی اثبات می‌شود که حمایت و بازدارندگی خارجی از سطح سیاسی به عملیات، فرماندهی، پدافند، حمله و حفاظت از کشتیرانی منتقل شود. تا آن زمان باید میان «تشدید داخلی با پشتیبانی خارجی» و «جنگ منطقه‌ای واقعی» تفاوت گذاشت.

آنچه در ۳ و ۴ اکتبر واقعاً تأیید شده است

در ۱ اکتبر، فرستاده ویژه سازمان ملل اعلام کرد نبرد در تعز به‌طور محسوسی تشدید شده، جاده‌ها بسته شده و خطر برای غیرنظامیان بالا رفته است. او مشخصاً عملیات نظامی انصارالله را عامل اصلی تشدید در این محور دانست و خواستار توقف پیشروی شد.

در ۲ و ۳ اکتبر، رسانه‌های منطقه‌ای نزدیک به دولت یمن و عربستان از صدها عملیات هوایی و زمینی علیه مواضع حوثی‌ها خبر دادند. Arab News از ۲۵۷ عملیات اعلام‌شده توسط نیروهای یمنی گزارش کرده است. این ارقام ادعای طرف جنگ هستند و نباید به‌عنوان تلفات یا خسارت مستقل تأییدشده بازنشر شوند.

از سوی دیگر، Al Jazeera در ۴ اکتبر ادعای حوثی‌ها درباره حمله به تأسیسات آرامکو در ریاض را گزارش کرد، اما هم‌زمان تصریح کرد عربستان و آرامکو آن حمله را تأیید نکرده‌اند. ائتلاف سعودی نیز ادعای هدف قراردادن ریاض را «گمراه‌کننده» خوانده است. این اختلاف روایت باید در متن حفظ شود؛ چون خودِ جنگ اطلاعاتی بخشی از منطقه‌ای‌شدن بحران است.

تلفات و آوارگی: عددهای طرف‌های جنگ را از داده انسانی جدا کنیم

آمار عملیاتی دولت یمن درباره تلفات حوثی‌ها به‌دلیل نبود راستی‌آزمایی مستقل باید با برچسب «ادعا» استفاده شود. در مقابل، داده‌های سازمان ملل و نهادهای انسانی برای سنجش هزینه غیرنظامی قابل اتکاترند. AP بر اساس گزارش‌های موجود تا پایان سپتامبر از صدها کشته، هزاران زخمی و بیش از ۱۴۵ هزار آواره خبر داده و Al Jazeera نیز به نقل از نهادهای یمنی و سازمان‌های امدادی از آوارگی گسترده و تشدید ناامنی غذایی گزارش کرده است.

آیا عربستان واقعاً وارد جنگ بزرگ‌تر می‌شود؟

گزارش Axios در ۲ اکتبر از بررسی یک عملیات بزرگ‌تر سعودی–یمنی برای بازپس‌گیری مناطق ساحل دریای سرخ و باب‌المندب خبر داده، اما آمریکا فعلاً از مشارکت مستقیم رزمی خودداری کرده و حمایت اطلاعاتی و هدف‌یابی را ترجیح داده است. این تفاوت مهم است: حمایت خارجی تشدید شده، اما هنوز همه بازیگران وارد جنگ مستقیم نشده‌اند. بنابراین تیتر «جنگ منطقه‌ای» باید همچنان به‌صورت پرسش و سناریو باقی بماند، نه نتیجه قطعی.

سه روایت منطقه‌ای که باید هم‌زمان دیده شوند

اعلام آمادگی پاکستان برای دفاع از عربستان در برابر حملات حوثی‌ها، هم‌زمان با فعال‌شدن سازوکارهای پیمان دفاعی مکه، بحران یمن را به آزمونی برای معماری تازه امنیت منطقه‌ای تبدیل کرده است. مسئله فقط این نیست که اسلام‌آباد، ریاض و آنکارا چه می‌گویند؛ پرسش مهم‌تر این است که آیا این پیمان می‌تواند بدون ورود مستقیم به جنگ، بازدارندگی ایجاد کند و هم‌زمان مانع از گسترش درگیری به باب‌المندب و دریای سرخ شود.

• پیمان دفاعی مکه در ۷ اوت ۲۰۲۶ میان عربستان، پاکستان و ترکیه امضا شد و اصل دفاع جمعی را وارد روابط سه کشور کرد.
• فرماندهان نظامی سه کشور در ۲۵ سپتامبر در ریاض درباره تبادل اطلاعات، هماهنگی نظامی و یکپارچه‌سازی ظرفیت‌ها گفت‌وگو کردند.
• پاکستان حمایت از عربستان را علنی‌تر کرده، اما هنوز ورود مستقیم به عملیات نظامی در یمن یا اعزام نیرو را تأیید نکرده است.
• باب‌المندب، با عبور حدود ۴.۲ میلیون بشکه در روز نفت و فرآورده در نیمه نخست ۲۰۲۵، حلقه اقتصادی اصلی این بحران است.

چه اتفاقی افتاد و چه چیزی هنوز روشن نیست؟

در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶، خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، گفت کشورش در صورت نیاز برای دفاع از عربستان در برابر حوثی‌ها از ظرفیت‌های خود استفاده خواهد کرد. با این حال، او نگفت پاکستان وارد عملیات نظامی شده یا ریاض رسماً درخواست اعزام نیرو کرده است. بنابراین فکت اصلی این است که تعهد سیاسی و دفاعی اسلام‌آباد آشکارتر شده، اما شکل عملیاتی آن هنوز معلوم نیست.

پیمان دفاعی مشترک مکه در ۷ اوت ۲۰۲۶ میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه امضا شد. متن رسمی می‌گوید حمله مسلحانه به هر یک از سه کشور، حمله به همه تلقی می‌شود و همکاری دفاعی باید در حوزه‌های مختلف توسعه یابد. در ۳۱ اوت نیز سه کشور سازوکاری برای نهادینه‌کردن این همکاری ایجاد کردند و توافق شد دبیرخانه‌ای در عربستان تشکیل شود که دبیرکل نخست آن برای سه سال از پاکستان باشد.

در ۲۵ سپتامبر، فرماندهان نظامی سه کشور در ریاض نشستند و درباره تبادل اطلاعات، هماهنگی نظامی و یکپارچه‌سازی ظرفیت‌ها گفت‌وگو کردند. خبرگزاری رسمی عربستان اعلام کرد طرف‌ها قصد دارند تعهدات پیمان را به همکاری نظامی مؤثر تبدیل کنند. چند روز بعد، موضع وزیر دفاع پاکستان نشان داد پیمان با نخستین بحران واقعی خود روبه‌رو شده است.

هم‌زمان در یمن، حوثی‌ها فشار نظامی در ساحل دریای سرخ را افزایش داده‌اند. گزارش‌های تازه از تصرف مواضع مهم، از جمله بندر مخا و برخی جزایر دریای سرخ، حکایت دارد. فرستاده ویژه سازمان ملل برای یمن نیز درباره تشدید درگیری‌ها هشدار داده و از طرف‌ها خواسته است کانال‌های کاهش تنش را فعال نگه دارند.

داده‌های کلیدی بحران

چرا اکنون؟ سه روند که روی هم افتاده‌اند

زمان‌بندی این تحول تصادفی نیست. سه روند هم‌زمان شده‌اند: بازگشت جنگ یمن به فاز تهاجمی، افزایش فشار بر مسیرهای دریایی دریای سرخ، و تلاش عربستان، ترکیه و پاکستان برای ساخت سازوکاری دفاعی که در بحران‌های منطقه‌ای فقط متکی به تضمین‌های غربی نباشد.

پیمان مکه زمانی امضا شد که امنیت خلیج فارس و دریای سرخ دوباره به مسئله مرکزی سیاست منطقه تبدیل شده بود. حملات به زیرساخت‌های عربستان، تهدید مسیرهای کشتیرانی و گسترش نقش بازیگران غیردولتی باعث شده مفهوم «بازدارندگی» از مرزهای ملی عبور کند. برای ریاض، مسئله فقط حفاظت از شهرها و تأسیسات نفتی نیست؛ حفظ اطمینان بازارها، سرمایه‌گذاران و مسیرهای صادراتی نیز بخشی از امنیت ملی است.

برای پاکستان، پرونده پیچیده‌تر است. اسلام‌آباد روابط دفاعی دیرینه‌ای با عربستان دارد، اما هم‌زمان نمی‌خواهد کانال ارتباطی با تهران را از دست بدهد. مقام‌های پاکستانی در هفته‌های اخیر بر میانجی‌گری و کاهش تنش نیز تأکید کرده‌اند. بنابراین پاکستان باید میان دو نقش حرکت کند: شریک دفاعی عربستان و بازیگری که هنوز می‌خواهد امکان گفت‌وگو با ایران را حفظ کند.

ترکیه نیز از زاویه دیگری وارد می‌شود. آنکارا با حضور در پیمان، نقش نظامی و دیپلماتیک خود در خاورمیانه را گسترش می‌دهد و از ظرفیت صنایع دفاعی، پهپادی و فرماندهی مشترک خود به‌عنوان اهرم استفاده می‌کند. به همین دلیل، این پیمان صرفاً یک تعهد سیاسی نیست؛ ظرفیت تبدیل‌شدن به شبکه‌ای از تبادل اطلاعات، دفاع هوایی، تولید مشترک و برنامه‌ریزی عملیاتی را دارد.

بازی واقعی چیست؟ امنیت عربستان یا بازطراحی نظم منطقه؟

در سطح آشکار، موضوع دفاع از عربستان است. در سطح عمیق‌تر، رقابت بر سر شکل آینده امنیت منطقه جریان دارد.

پیمان مکه الزاماً به معنای تشکیل یک «ناتوی خاورمیانه» نیست. هنوز سازوکار تصمیم‌گیری، دامنه تعهدات عملیاتی، قواعد درگیری و نحوه تقسیم هزینه‌ها به‌طور عمومی روشن نشده است. اما ایجاد دبیرخانه، نشست فرماندهان و گفت‌وگو درباره یکپارچه‌سازی ظرفیت‌ها نشان می‌دهد سه کشور می‌خواهند از سطح نمادین عبور کنند.

اینجاست که بحران یمن اهمیت پیدا می‌کند. اگر پیمان بتواند بدون ورود گسترده نیروهای خارجی، دفاع هوایی، اطلاعات، هشدار زودهنگام و بازدارندگی را تقویت کند، مدل تازه‌ای از همکاری امنیتی شکل می‌گیرد. اگر برعکس، هر حمله به عربستان به پاسخ جمعی نظامی منجر شود، خطر منطقه‌ای‌شدن جنگ یمن به‌سرعت بالا می‌رود.

باب‌المندب؛ نقطه‌ای که امنیت و اقتصاد به هم می‌رسند

باب‌المندب فقط یک تنگه باریک روی نقشه نیست. این گذرگاه دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند متصل می‌کند و همراه با کانال سوئز یکی از مسیرهای اصلی انرژی و تجارت میان آسیا، خاورمیانه و اروپا است.

طبق داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در نیمه نخست ۲۰۲۵ حدود ۴.۲ میلیون بشکه در روز نفت و فرآورده از باب‌المندب عبور می‌کرد. مجموع مسیر باب‌المندب، سوئز و خط لوله SUMED حدود ۶ درصد تجارت دریایی نفت جهان را تشکیل می‌داد. کاهش عبور کشتی‌ها از این مسیر پس از حملات حوثی‌ها از ۲۰۲۳ باعث شد بخشی از ناوگان تجاری مسیر طولانی‌تر دماغه امید نیک را انتخاب کند؛ مسیری که زمان، سوخت، بیمه و سرمایه در گردش بیشتری می‌طلبد.

به همین دلیل، کنترل یا تهدید ساحل غربی یمن ارزشی فراتر از جغرافیای محلی دارد. هر افزایش ریسک در باب‌المندب می‌تواند مستقیماً وارد قیمت حمل‌ونقل، بیمه، نفت و کالاهای وارداتی شود. این همان زنجیره‌ای است که یک درگیری محلی را به مسئله اقتصاد جهانی تبدیل می‌کند.

از ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۶؛ بحران چگونه به این نقطه رسید؟

۲۰۱۴: حوثی‌ها صنعا را تصرف کردند و بحران سیاسی یمن وارد فاز جدید شد.

۲۰۱۵: ائتلاف به رهبری عربستان وارد جنگ شد و درگیری به یکی از طولانی‌ترین جنگ‌های منطقه تبدیل شد.

۲۰۲۲: آتش‌بس با میانجی‌گری سازمان ملل شدت جنگ را کاهش داد، اما توافق سیاسی نهایی شکل نگرفت.

از نوامبر ۲۰۲۳: حملات حوثی‌ها به کشتی‌ها در دریای سرخ، امنیت باب‌المندب را به مسئله‌ای جهانی تبدیل کرد و بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی مسیرهای خود را تغییر دادند.

۷ اوت ۲۰۲۶: عربستان، پاکستان و ترکیه پیمان دفاعی مکه را امضا کردند.

۳۱ اوت ۲۰۲۶: سازوکار سیاسی-دفاعی پیمان و برنامه تشکیل دبیرخانه تثبیت شد.

سپتامبر ۲۰۲۶: تشدید دوباره درگیری در یمن و حملات به عربستان، پیمان را وارد نخستین آزمون واقعی کرد.

پیامد برای ایران؛ فشار امنیتی بیشتر، اما کانال پاکستان هنوز باز است

برای تهران، این تحول دو پیام هم‌زمان دارد. از یک طرف، هرچه همکاری دفاعی عربستان با پاکستان و ترکیه عملیاتی‌تر شود، فضای مانور بازیگران همسو با ایران در پیرامون خلیج فارس و دریای سرخ محدودتر می‌شود. از طرف دیگر، پاکستان همچنان کانال ارتباطی فعال با ایران دارد و مقام‌های آن بر میانجی‌گری و حل سیاسی بحران تأکید کرده‌اند. همین دوگانگی باعث می‌شود اسلام‌آباد بالقوه هم بخشی از معماری بازدارندگی و هم کانال کاهش تنش باشد.

برای اقتصاد ایران نیز امنیت باب‌المندب مهم است. در شرایطی که مسیرهای صادراتی، بیمه و کشتیرانی منطقه تحت فشار قرار دارند، تشدید ناامنی در دریای سرخ می‌تواند هزینه تجارت منطقه‌ای را بالا ببرد و فشار روی شبکه حمل‌ونقل و انرژی را بیشتر کند. این موضوع در کنار فشار بر تنگه هرمز، خطر شکل‌گیری هم‌زمان دو گلوگاه پرریسک در دو سوی شبه‌جزیره عربستان را ایجاد می‌کند.

Runama پیش‌تر در تحلیل «فشار خارجی، فرسایش داخلی» به محدودشدن اهرم‌های ایران پرداخته و در گزارش «صادرات نفت خاورمیانه به ۱۲.۸ میلیون بشکه در روز رسید» اهمیت جریان انرژی منطقه را بررسی کرده است. موضع چین درباره حاکمیت کشورهای خلیج فارس نیز در این گزارش Runama بخشی دیگر از معماری قدرت منطقه را نشان می‌دهد.

ضدتحلیل؛ چه چیزی ممکن است برداشت اصلی را تغییر دهد؟

مهم‌ترین ضدفرض این است که اظهارات مقام‌های پاکستانی بیش از آنکه نشانه ورود عملیاتی باشد، بخشی از بازدارندگی لفظی باشد. پاکستان تاکنون ورود مستقیم به عملیات علیه حوثی‌ها را تأیید نکرده است. همچنین متن پیمان مکه، با وجود اصل دفاع جمعی، جزئیات عمومی محدودی درباره قواعد درگیری و الزام خودکار به اعزام نیرو دارد.

ضدفرض دوم این است که خود عربستان ممکن است ترجیح دهد بحران را از طریق مذاکره و دفاع محدود مدیریت کند. تجربه جنگ طولانی یمن برای ریاض هزینه‌بر بوده و بازگشت به یک مداخله زمینی گسترده با اهداف اقتصادی و برنامه‌های توسعه داخلی عربستان سازگار نیست.

ضدفرض سوم به ایران و حوثی‌ها مربوط است. اگر تهران یا انصارالله به این جمع‌بندی برسند که گسترش حملات می‌تواند ائتلافی وسیع‌تر را فعال کند، ممکن است سطح درگیری را عمداً زیر آستانه‌ای نگه دارند که پاسخ جمعی سه کشور را تحریک کند.

مرحله بعدی چه می‌تواند باشد؟ چهار سناریوی مشروط

۱. بازدارندگی بدون ورود مستقیم

پاکستان و ترکیه اطلاعات، سامانه‌های دفاعی، آموزش و پشتیبانی فنی ارائه می‌کنند؛ عربستان عملیات دفاعی را هدایت می‌کند و فشار سیاسی برای توقف حملات بالا می‌رود. این مسیر کم‌هزینه‌ترین شکل اجرای پیمان است.

۲. پاسخ محدود مشترک

در صورت حمله بزرگ‌تر به زیرساخت‌های عربستان، همکاری عملیاتی افزایش می‌یابد و ممکن است پدافند، شناسایی، مراقبت دریایی یا مأموریت‌های محدود مشترک شکل بگیرد. این سناریو هنوز با جنگ زمینی گسترده تفاوت دارد.

۳. منطقه‌ای‌شدن جنگ یمن

اگر حملات به عربستان و مسیرهای دریایی ادامه پیدا کند و تلفات یا خسارت بزرگ ایجاد شود، فشار برای اقدام نظامی مستقیم بیشتر می‌شود. در این حالت، ریسک درگیری هم‌زمان در یمن، دریای سرخ و محور ایران-خلیج فارس افزایش می‌یابد.

۴. بازگشت به کانال سیاسی

تلاش سازمان ملل، عمان، پاکستان و دیگر میانجی‌ها می‌تواند به توقف حملات و بازگشت به چارچوب سیاسی منجر شود. تحقق این مسیر به کاهش حملات فرامرزی و توافق درباره امنیت کشتیرانی وابسته است.

شاخص‌های قابل رصد در ۷۲ ساعت آینده

• آیا عربستان رسماً از پاکستان یا ترکیه درخواست کمک عملیاتی می‌کند؟
• آیا وزارت دفاع پاکستان جزئیات بیشتری درباره نوع حمایت ارائه می‌دهد؟
• آیا نشست تازه‌ای میان فرماندهان سه کشور برگزار می‌شود؟
• شدت حملات موشکی و پهپادی حوثی‌ها به عربستان.
• تحرکات حوثی‌ها در مخا، جزایر دریای سرخ و باب‌المندب.
• بیانیه‌های ایران درباره پیمان مکه و نقش پاکستان.
• تغییر نرخ بیمه و مسیر حرکت کشتی‌ها در دریای سرخ.

افق یک هفته تا یک سال

یک هفته: مهم‌ترین متغیر، روشن‌شدن شکل عملی حمایت پاکستان و ترکیه از عربستان است.

یک ماه: اگر دبیرخانه و سازوکار فرماندهی پیمان مکه فعال‌تر شود، می‌توان تشخیص داد این پیمان از یک توافق سیاسی به یک چارچوب دفاعی پایدار تبدیل می‌شود یا نه.

سه ماه: مسیر جنگ یمن و امنیت باب‌المندب مشخص می‌کند که پیمان در قالب بازدارندگی باقی می‌ماند یا وارد عملیات واقعی می‌شود.

یک سال: در صورت دوام، پیمان می‌تواند به یکی از اجزای ثابت معماری امنیتی خاورمیانه تبدیل شود؛ اما میزان اثرگذاری آن به تعریف روشن تعهدات، تقسیم هزینه‌ها و توان حفظ روابط اعضا با بازیگران رقیب بستگی دارد.