با رفتن وچیچ، سیاست خارجی صربستان واقعاً عوض می‌شود؟ تحلیلگران از تغییری تدریجی می‌گویند

وقتی حکومتی که ۱۴ سال بر صربستان مسلط بود شکست را می‌پذیرد، نخستین واکنش بیرونی معمولاً یک پرسش است: بلگراد حالا به غرب نزدیک می‌شود؟ تحلیلگرانی که پس از انتخابات ۳ آبان (۲۵ اکتبر) درباره‌ی سیاست خارجی دولت آینده نظر داده‌اند، پاسخ سریع و روشنی نمی‌دهند. به باور آن‌ها، لیست دانشجویی نخست باید با نهادهای قبضه‌شده‌ی داخلی کنار بیاید؛ چرخش خارجی، اگر بیاید، تدریجی و مشروط خواهد بود.

چرا نخستین گام در داخل برداشته می‌شود؟

آلکساندر پوپوف، مدیر مرکز منطقه‌گرایی در نووی‌ساد، می‌گوید دولت تازه با نظامی روبه‌روست که «همه‌ی نهادهای دموکراتیک را در اختیار گرفته» است: از قوه‌ی قضاییه و دادستانی تا پلیس و رسانه. به گفته‌ی او، «سامان‌دادن خانه» بر «حل مشکل با همسایگان» مقدم است. او امیدوار است دولتی متشکل از کارشناسان و چهره‌های مدنی شکل بگیرد که هم منطقه را آرام کند و هم امید به عضویت در اتحادیه‌ی اروپا را زنده نگه دارد.

این استدلال با ترکیب لیست دانشجویی هم جور است. به گزارش آسوشیتدپرس، نامزدهای این لیست کارشناسان، ورزشکاران، کشاورزان و هنرمندانی کم‌شناخته‌اند و دانشجویی در فهرست نیست. گروهی با چنین پیشینه، نه شبکه‌ی دیپلماتیک آماده دارد و نه سابقه‌ی اداره‌ی وزارت خارجه. به همین دلیل، «آیا بلگراد به غرب نزدیک می‌شود؟» پرسش درستی است، اما زمان‌بندی آن بیش از جهت‌گیری‌اش محل ابهام است.

همسایگان: کرواسی دشوارترین پرونده

پوپوف رابطه با بوسنی‌وهرزگوین، کرواسی، مونته‌نگرو و کوزوو را در دوره‌ی وچیچ متأثر از لحن ملی‌گرایانه‌ی او می‌داند. دشوارترین پرونده را کرواسی می‌نامد: حزب حاکم صربستان با حزب حاکم کرواسی درگیر شد و وچیچ زاگرب را به سازمان‌دهی «انقلاب رنگی» در جریان اعتراض‌های گسترده متهم کرد. رابطه با مونته‌نگرو «مختل» و مسائل بوسنی «حل‌نشده» توصیف شده است.

نکته‌ی مهم‌تر، استدلال پوپوف درباره‌ی ارتباط این پرونده با بروکسل است: اتحادیه‌ی اروپا کشوری را که روابط همسایگی سالم ندارد نمی‌پذیرد. یعنی ترمیم رابطه با همسایگان شرط ورود به مسیر عضویت است، نه یک امتیاز جانبی. او همچنین از هم‌گرایی پنهانی میان بلگراد و زاگرب در موضوع بوسنی می‌گوید: بلگراد از میلوراد دودیک، رهبر جمهوری صربسکا، حمایت می‌کند و زاگرب به تشکیل یک «واحد سوم» تمایل دارد. این را باید برداشت یک تحلیلگر دانست، نه سیاست اعلام‌شده‌ی دو دولت.

روسیه و اوکراین: چرا لحن سخت‌گیرانه محتمل نیست؟

صربستان در دوره‌ی وچیچ علی‌رغم فشار شدید اتحادیه‌ی اروپا تحریم‌های ضدروسی را نپذیرفت و در عین حال، به گزارش‌ها، مهمات به‌صورت غیرمستقیم به اوکراین رسید. وووک وووکسانوویچ، استاد سیاست خارجی در کینگز کالج لندن، می‌گوید مسکو هرگز کاملاً به وچیچ اعتماد نداشت، اما او را «شیطانی که می‌شناختند» می‌دانست. به باور او، نفوذ روسیه ضربه می‌خورد: ستایش بی‌قیدوشرط مسکو در رسانه‌های زیر نفوذ وچیچ پایان می‌یابد و همکاری اطلاعاتی کاهش پیدا می‌کند.

با این حال، همین تحلیلگر هشدار می‌دهد دولت تازه برای پیوستن به تحریم‌ها «ارزشی نخواهد دید»، چون صربستان هنوز به گاز با قیمت ترجیحی نیاز دارد و مناقشه‌ی کوزوو حل نشده است. او انتظار دارد سیاست عدم‌به‌رسمیت‌شناسی الحاق کریمه و دونباس ادامه یابد. علامت سؤال اصلی، ادامه‌ی فروش مهمات به کی‌یف است؛ زیرا اپوزیسیون این فروش را ترفندی بدبینانه برای خریدن تحمل غرب در برابر حکمرانی داخلی وچیچ می‌دانست.

اسرائیل و سیاست «نشستن روی چند صندلی»

صربستان در دوره‌ی وچیچ با دولت بنیامین نتانیاهو همکاری نزدیک در تجارت تسلیحات و تبادل فناوری ساخته بود. بوشکو یاکشیچ، تحلیلگر سیاست خارجی، می‌گوید دولت تازه «دلیلی برای کنار گذاشتن همکاری با اسرائیل» ندارد، اما قراردادهای اخیر، به‌ویژه صادرات مهمات صربستان به اسرائیل و واردات تجهیزات نظارتی اسرائیلی، بازبینی می‌شود. او نتانیاهو را پس از برکناری ویکتور اوربان در مجارستان، دومین «متحد اقتدارگرا و ملی‌گرا» در اروپا می‌داند که از دست می‌دهد؛ ولی می‌افزاید موضع نهایی بلگراد تا حدی به نتیجه‌ی انتخابات خود اسرائیل بستگی دارد.

یاکشیچ همچنین می‌گوید سیاست «نشستن روی چند صندلی»، که به صربستان بیش از سود زیان رسانده، بازبینی می‌شود و تقویت پیوند با اتحادیه‌ی اروپا واقع‌بینانه‌ترین انتظار است.

جمع‌بندی دیدگاه‌ها در یک نگاه

قوی‌ترین دیدگاه مخالف: اصلاحات داخلی خودش چرخش است

می‌توان گفت تفکیک «اصلاح داخلی» از «چرخش خارجی» مصنوعی است. اتحادیه‌ی اروپا همان اصلاحاتی را می‌خواهد که تحلیلگران برای اولویت داخلی برشمرده‌اند: حاکمیت قانون، آزادی رسانه و مبارزه با فساد. رئیس کمیسیون اروپا هم پس از انتخابات دقیقاً همین سه محور را نام برد و آمادگی حمایت را اعلام کرد. بر این اساس، هر قدمی در پاک‌سازی دادستانی و رسانه‌ی دولتی، در عمل قدمی به سوی بروکسل است، حتی اگر در بیانیه‌های سیاست خارجی دیده نشود. سابقه‌ی منطقه هم این انتظار را تقویت می‌کند: شکست اوربان در مجارستان نشان داد تغییر دولت در اروپای مرکزی می‌تواند موازنه‌ی ائتلاف‌ها را عوض کند.

اما این استدلال یک محدودیت دارد: اصلاح داخلی نیاز به ثبات دولتی دارد که هنوز تشکیل نشده، و موضوعاتی مانند گاز و کوزوو، که دست دولت را می‌بندند، با اصلاح قضایی حل نمی‌شوند. پس هر دو دیدگاه تا اندازه‌ای درست‌اند: جهت به سوی اروپا محتمل‌تر است، اما سرعت و حدود آن را قیمت گاز، پرونده‌ی کوزوو و توان اداره‌ی دولت تعیین می‌کند.

چه چیزی نامعلوم است و چه شاهدی نتیجه را عوض می‌کند؟

قوی‌ترین نتیجه‌ی قابل‌دفاع این است که سیاست خارجی صربستان در ماه‌های نخست کم‌ترین تغییر را خواهد داشت و تحول واقعی ابتدا در نهادهای داخلی دیده می‌شود. نامعلوم‌ها روشن‌اند: رقم رسمی کرسی‌ها، هویت نخست‌وزیر و وزیر خارجه، موضع رسمی لیست دانشجویی درباره‌ی تحریم‌ها و کوزوو، و نتیجه‌ی انتخابات ریاست‌جمهوری که تحلیلگران آن را برای دسامبر ذکر کرده‌اند. این جمع‌بندی در صورتی بازنگری می‌شود که دولت تازه پیش از تثبیت نهادها به تحریم‌های روسیه بپیوندد، قراردادهای تسلیحاتی را لغو کند، یا در مقابل، وعده‌های اصلاح را به تعویق بیندازد و بروکسل شروطش را سخت‌تر کند.