گروسی نشانه بازسازی نمی‌بیند؛ تصاویر ماهواره‌ای اراک و نطنز چه چیز دیگری نشان می‌دهند؟

رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، روز ۵ آبان (۲۷ اکتبر) در شورای امنیت گفت از ژوئن ۲۰۲۵ هیچ فعالیتی برای تعمیر یا بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده ایران شناسایی نکرده است. سه روز بعد، تحلیل تصاویر ماهواره‌ای از پاک‌سازی آوار و ساخت‌وساز تازه در اراک و خاکریز و سنگرهای نو در نطنز خبر داد. این دو روایت واقعاً با هم تناقض دارند، یا هر کدام از چیز متفاوتی سخن می‌گویند؟

پرسش اصلی: چه کسی درست می‌گوید و چرا این پرسش مهم است؟

در هفته‌ای که واشینگتن درباره دور تازه حمله تصمیم می‌گیرد و میانجی‌های قطری و پاکستانی میان دو طرف رفت‌وآمد دارند، هر نشانه‌ای از «بازسازی» برنامه هسته‌ای ایران وزن سیاسی سنگینی دارد. یک طرف می‌تواند آن را دلیل فوریت حمله بداند و طرف دیگر نبودش را دلیل بی‌نیازی از حمله. اظهارات گروسی در شورای امنیت عملاً پشتوانه گروه دوم شد؛ تصاویر ماهواره‌ای اراک و نطنز ظاهراً به کار گروه اول می‌آید.

این تحلیل نشان می‌دهد که بخش بزرگی از این تناقض در تعریف واژه‌هاست. «تعمیر تأسیسات هسته‌ای» با «پاک‌سازی آوار یک کارخانه آب سنگین» و «حفر خاکریز دفاعی» یکی نیست. اما بخشی از آن به یک واقعیت ناخوشایند برمی‌گردد: نه آژانس و نه تحلیلگران ماهواره‌ای نمی‌دانند زیر زمین چه می‌گذرد و ۴۴۰٫۹ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصد اکنون کجاست.

تایم‌لاین: از حمله ژوئن ۲۰۲۵ تا جلسه شورای امنیت

برای فهم اینکه چرا یک جمله گروسی و چند تصویر ماهواره‌ای این‌قدر حساس شده‌اند، باید دید آژانس از چه زمانی چشمش را بر تأسیسات ایران از دست داد و در این فاصله چه چیزهایی بمباران شد. تاریخ‌ها میلادی‌اند و بر پایه گزارش‌های آژانس، تحلیل مؤسسه علوم و امنیت بین‌الملل و گزارش‌های خبری خوانده‌شده تنظیم شده‌اند.

1. ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵آغاز حملات اسرائیل. آخرین برآورد آژانس از ذخیره ایران به همین روز برمی‌گردد: ۴۴۰٫۹ کیلوگرم اورانیوم تا ۶۰ درصد.
2. ۲۲ ژوئن ۲۰۲۵حمله آمریکا به فردو، نطنز و اصفهان. پس از آن، به گزارش مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی، فعالیت در این سه سایت «تقریباً صفر» دیده شد.
3. ۹ سپتامبر و ۲۰ نوامبر ۲۰۲۵امضای توافق قاهره میان ایران و آژانس و سپس پایان دادن ایران به آن.
4. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶آغاز دوباره جنگ. آژانس پس از این تاریخ همه فعالیت‌های راستی‌آزمایی در ایران را متوقف کرد.
5. ۱ مارس ۲۰۲۶حمله به ورودی سالن‌های زیرزمینی غنی‌سازی نطنز؛ آژانس ۴ مارس گفت ساختمان‌های ورودی آسیب دیده‌اند و اثر پرتوی انتظار نمی‌رود.
6. ۲۷ مارس ۲۰۲۶حمله اسرائیل به کارخانه تولید آب سنگین اراک. آژانس دو روز بعد گفت سایت «به‌شدت آسیب دیده و دیگر فعال نیست» و ماده هسته‌ای اعلام‌شده‌ای ندارد.
7. ۴ ژوئن ۲۰۲۶گزارش فصلی آژانس: هیچ اطلاعی درباره اندازه، ترکیب یا محل فعلی ذخیره اورانیوم غنی‌شده ایران وجود ندارد.
8. ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه، گفت بازرسان به تأسیسات آسیب‌دیده دسترسی نخواهند یافت.
9. ۸ اکتبر ۲۰۲۶محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی، به نقل رسانه‌های دولتی گفت ایران غنی‌سازی را کنار نمی‌گذارد و اورانیومش را تحویل نمی‌دهد.
10. ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان ۱۴۰۵)جلسه شورای امنیت پس از ارجاع ایران از سوی آژانس؛ گروسی می‌گوید فعالیتی برای تعمیر یا بازسازی شناسایی نشده است.
11. ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۸ آبان ۱۴۰۵)انتشار تحلیل تصاویر ماهواره‌ای اراک، نطنز و لویزان از سوی واحد منابع باز الجزیره.

یک نکته روش‌شناختی: هم‌زمانی این رویدادها به معنای رابطه علّی نیست. تصاویر ماهواره‌ای در پاسخ به سخنان گروسی تهیه نشده‌اند و تاریخ آخرین تصویر اراک (۲۷ اکتبر) دقیقاً همان روز جلسه شورای امنیت است.

تصاویر چه نشان می‌دهند و گروسی دقیقاً چه گفت؟

جمله گروسی

جمله‌ای که آسوشیتدپرس به‌صورت مستقیم از گروسی نقل کرده این است: «از ژوئن ۲۰۲۵، هیچ فعالیتی برای تعمیر یا بازسازی هیچ‌یک از تأسیساتی که در حملات نظامی ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ آسیب دیده‌اند شناسایی نکرده‌ایم.» او در همان جلسه از ایران خواست به بازرسان اجازه دسترسی به همه سایت‌ها، از جمله سایت‌های آسیب‌دیده، را بدهد. متن کامل سخنرانی او در منابع خوانده‌شده در دسترس نبود؛ بنابراین نمی‌دانیم «تأسیسات» در نظر او شامل کارخانه آب سنگین اراک هم می‌شود یا فقط تأسیسات تحت پادمان را در بر می‌گیرد.

آنچه در تصاویر دیده شده

واحد منابع باز الجزیره تصاویر شرکت پلنت را از مارس تا اکتبر ۲۰۲۶ مقایسه کرده است. در اراک، میان ۱۰ مه و ۲۷ اکتبر، آوار پاک شده، سازه‌های فلزی و خطوط لوله جای آن را گرفته و سقف ساختمانی در شمال‌شرق تعمیر شده است. در جنوب‌شرق کارخانه، سازه‌های بتنی که در مه نمایان شده بودند تا اکتبر تکمیل شده و ساختمان‌های تازه‌ای کنارشان ساخته شده است. این گزارش آن را نشانه «ادامه تعمیرات» می‌خواند.

در نطنز تصویر متفاوت است. مقایسه ۶ مارس و ۲۳ اکتبر موانع زیگزاگ روی جاده بیرون حصار شمالی، یک خاکریز طولانی با سنگرهای عمود بر آن و مواضعی با دیواره خاکی را نشان می‌دهد. این‌ها نشانه آماده‌سازی دفاعی‌اند، نه بازگرداندن سانتریفیوژها. در لویزان، آوار تا اکتبر پاک شده و یک ساختمان مهندسی تقریباً تا طبقه پایین برچیده شده است؛ یعنی تخریب، نه ساخت.

داده: ذخیره‌ای که دیگر کسی نمی‌بیند

جوهر نگرانی غرب ساختمان‌های اراک نیست؛ ذخیره اورانیوم غنی‌شده‌ای است که آخرین بار در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ برآورد شد. نمودار زیر ترکیب این ذخیره را بر پایه گزارش‌های آژانس، به شکلی که مؤسسه علوم و امنیت بین‌الملل در تحلیل ۹ ژوئن ۲۰۲۶ آورده، نشان می‌دهد. واحد کیلوگرم جرم اورانیوم به شکل هگزافلوراید (UF6) است. علاوه بر این، ۸۳۴٫۴ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده به شکل‌های دیگر نیز گزارش شده است.

درباره محل این ذخیره فقط برآورد وجود دارد. گروسی پس از ژوئن ۲۰۲۵ گفته بود بخش عمده اورانیوم بسیار غنی‌شده، اما «کمتر از ۷۰ درصد» آن، در مجموعه تونل‌های اصفهان است. مؤسسه علوم و امنیت بین‌الملل برآورد خودش را حدود ۲۶۵ تا ۲۸۷ کیلوگرم در اصفهان، تا ۸۰ کیلوگرم در فردو و حدود ۷۴ تا ۹۶ کیلوگرم یا بیشتر در نطنز اعلام کرده که تأییدنشده است. آژانس همچنین در فوریه ۲۰۲۶ «رفت‌وآمد منظم خودرو» در ورودی تونل‌های اصفهان را مشاهده کرده بود.

تحلیل چندلایه: فنی، حقوقی، نظامی

لایه فنی: چه چیزی تهدید محسوب می‌شود؟

از نگاه فنی، توان ساخت سلاح به سه جزء وابسته است: مواد شکاف‌پذیر، ظرفیت غنی‌سازی یا بازفرآوری، و دانش و تجهیزات ساخت. کارخانه آب سنگین اراک به مسیر پلوتونیوم مربوط است، اما تولید آب سنگین به‌تنهایی ماده شکاف‌پذیر نمی‌سازد و رآکتور اراک موضوع این تصاویر نیست. ساخت‌وساز در اراک ممکن است بازسازی همان خط تولید، ساخت تأسیسات جانبی یا حتی کاری غیرهسته‌ای باشد؛ تصاویر ماهواره‌ای به‌تنهایی کاربری را نشان نمی‌دهند.

در نطنز، خاکریز و سنگر و موانع جاده‌ای منطق دفاع زمینی و پیشگیری از نفوذ دارند. این با گزارش‌های پیشین هم‌خوان است: مؤسسه علوم و امنیت بین‌الملل در اکتبر از موانع خاکی در نطنز و کوه کلنگ‌گزلا خبر داده بود و در همان ماه از فعالیت دوباره در سایتی نوشت که در گزارش‌ها با نام لاتین Minzadayi آمده است؛ فعالیتی که به ارزیابی آن مؤسسه «ممکن است» نشانه تلاش برای احیای توان توسعه سلاح باشد. این آخری ادعای یک اندیشکده است، نه یافته آژانس.

لویزان، که اسرائیل آن را محل آزمایشگاه‌های سازمان پژوهش‌های نوین دفاعی (سپند) معرفی کرده، تا اکتبر بیشتر پاک‌سازی و برچیدن دیده است. ایران هرگونه تلاش برای ساخت سلاح هسته‌ای را رد می‌کند. هیچ‌کدام از این سه سایت، بر پایه تصاویر منتشرشده، نشانه بازگشت سانتریفیوژ یا تجهیزات غنی‌سازی ندارند؛ اما تصویر ماهواره‌ای اساساً نمی‌تواند داخل سالن‌های زیرزمینی را ببیند.

لایه حقوقی: پادمان در حالت تعلیق

آژانس می‌گوید ایران به ۲۰ سایت اعلام‌شده و یک مکان خارج از تأسیسات اجازه دسترسی نمی‌دهد و تنها استثنا بوشهر بوده که در ژوئن ۲۰۲۶ بازرسی شد. ایران در پاسخ ۲ فوریه ۲۰۲۶ به آژانس نوشته بود اجرای عادی پادمان «از نظر حقوقی غیرقابل دفاع و از نظر عملی غیرممکن» است. استدلال تهران این است که بازرسی سایت‌های بمباران‌شده اطلاعات هدف‌گیری به مهاجم می‌دهد. استدلال آژانس این است که بدون دسترسی، هیچ‌کس نمی‌تواند ادعای طرفین را بسنجد.

ارجاع ایران به شورای امنیت این بن‌بست را به سطح سیاسی برده است. روسیه و چین تلاش کردند جلسه برگزار نشود و ناکام ماندند؛ اما همین صف‌بندی نشان می‌دهد شورای امنیت احتمالاً به قطعنامه الزام‌آور تازه نمی‌رسد. بنابراین ارجاع بیشتر کارکرد مشروعیت‌بخشی سیاسی دارد تا ابزار اجرایی؛ موضوعی که رونما پیش‌تر در تحلیل ارجاع پرونده به نیویورک بررسی کرده است.

لایه نظامی: تصویر به‌عنوان استدلال جنگ

در فضای کنونی، تصویر ماهواره‌ای کارکرد استدلالی پیدا کرده است. استحکام‌بخشی نطنز را می‌توان دو گونه خواند: ایران خود را برای حمله زمینی یا عملیات ویژه آماده می‌کند، یا چیزی در نطنز هست که ارزش حفاظت دارد. پاک‌سازی اراک را هم می‌توان نشانه عزم بازسازی خواند یا کار عادی پس از بمباران. همین دوپهلویی، در کنار تأکید اسلامی بر اینکه ایران «تحت هیچ شرایطی» غنی‌سازی را کنار نمی‌گذارد، به تصمیم‌گیران در واشینگتن و تل‌آویو امکان می‌دهد هر تفسیری را که با تصمیم از پیش گرفته‌شده‌شان سازگار است برگزینند.

سخن گروسی در این میان یک ترمز است: اگر خود آژانس نشانه‌ای از بازسازی نمی‌بیند، استدلال «فوریت» برای حمله تازه به تأسیسات هسته‌ای ضعیف‌تر می‌شود. اما همان جمله شمشیری دولبه است، چون آژانس هم‌زمان می‌گوید نمی‌داند اورانیوم کجاست؛ و برای کسی که دنبال دلیل حمله است، «نمی‌دانیم» می‌تواند از «می‌دانیم» خطرناک‌تر جلوه کند.

روایت طرف‌ها و جدول ذی‌نفعان

ایران: تهران حملات را «جنگ تجاوزکارانه» می‌خواند. غلامحسین درزی، معاون نماینده ایران در سازمان ملل، در همان جلسه گفت: «اسرائیل سلاح هسته‌ای دارد، اما نگرانی شما نبود بازرس در ایران است.» محمد اسلامی بر ادامه غنی‌سازی و تحویل ندادن اورانیوم تأکید کرده و بقائی دسترسی به سایت‌های آسیب‌دیده را رد کرده است. مقام‌های ایرانی در منابع خوانده‌شده به‌طور مشخص درباره تصاویر اراک و نطنز اظهارنظری نکرده‌اند.

آمریکا: مایک والتز، سفیر آمریکا، گفت آنچه شنیده نشد «توضیحی برای ناکامی مداوم ایران در اجرای تعهدات پادمانی» بود. کاخ سفید به اظهارات گروسی فوراً واکنش نشان نداد. آژانس: می‌گوید بازسازی ندیده اما ذخیره را هم نمی‌بیند و دسترسی می‌خواهد. اسرائیل: سایت‌های لویزان و اراک را بخشی از برنامه تسلیحاتی معرفی کرده و گفته اجازه ادامه آن را نمی‌دهد.

پیامدها برای ایران

پیامد مستقیم این بحث برای مردم ایران، احتمال بازگشت حمله به سایت‌هایی است که در استان‌های پرجمعیت اصفهان و مرکزی و حاشیه تهران قرار دارند. آژانس پس از حمله مارس به نطنز گفت اثر پرتوی انتظار نمی‌رود و اراک هم ماده هسته‌ای اعلام‌شده نداشت؛ اما ساکنان این مناطق در هر دور حمله با اضطراب و آسیب زیرساخت‌های اطراف روبه‌رو می‌شوند. داده‌ای مستقل درباره تلفات یا خسارت غیرنظامی پیرامون این سه سایت در منابع خوانده‌شده نبود.

از نظر اقتصادی و سیاسی، ادامه ابهام هسته‌ای یعنی ماندن پرونده در شورای امنیت، دوام تحریم‌ها و حق بیمه ریسک جنگ که خود را در بازار ارز و انتظارات تورمی نشان می‌دهد. در داخل، هزینه بازسازی تأسیساتی که ممکن است دوباره بمباران شوند هم پرسشی است که در بحث عمومی کمتر مطرح می‌شود: منابعی که صرف پاک‌سازی و ساخت در اراک یا حفر خاکریز در نطنز می‌شود، از کجا و با چه اولویتی تأمین می‌شود؟ رقم رسمی در این باره منتشر نشده است.

گزینه‌ها برای کاهش خطر محاسبه نادرست

جدول زیر گزینه‌هایی را مرور می‌کند که می‌توانند فاصله «تصویر» و «راستی‌آزمایی» را کم کنند. ستون شواهد مشخص می‌کند پشتوانه هر گزینه چیست؛ هیچ‌کدام تضمین موفقیت ندارد.

ضدتحلیل: شاید تناقض واقعی است

قوی‌ترین اعتراض به این تحلیل این است که تفکیک «پاک‌سازی» از «بازسازی» بیش از حد خوش‌بینانه است. ساخت سازه‌های فلزی، لوله‌کشی و ساختمان‌های تازه در اراک، به معنای متعارف کلمه بازسازی است. اگر گروسی گفته «هیچ فعالیتی» برای تعمیر هیچ‌یک از تأسیسات آسیب‌دیده ندیده، یا آژانس این تصاویر را ندیده، یا تفسیر دیگری از آن دارد، یا جمله او برای کاستن از فشار جنگ با احتیاط سیاسی گفته شده است. همچنین فعالیت گزارش‌شده در سایت Minzadayi و تونل‌های اصفهان نشان می‌دهد آنچه بیرون از چشم است ممکن است مهم‌تر از آن چیزی باشد که دیده می‌شود.

در مقابل، شواهد موافق تز این‌اند: اراک تأسیسات غنی‌سازی نیست و آژانس گفته ماده هسته‌ای اعلام‌شده ندارد؛ تغییرات نطنز دفاعی است؛ و لویزان در حال برچیده شدن است. نقطه ضعف تز این است که به متن کامل سخنرانی گروسی و تعریف آژانس از «تأسیسات» دسترسی نداشتیم. ضعف تحلیل ماهواره‌ای هم این است که یک واحد رسانه‌ای آن را انجام داده و تحلیلگر مستقل نام‌برده‌ای ندارد.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های رصد در هفته‌های آینده: گزارش فصلی بعدی آژانس و اینکه آیا به اراک اشاره می‌کند؛ هر اظهارنظر رسمی ایران درباره تصاویر؛ جزئیات طرح میانجی قطر و پاسخ تهران؛ تصاویر تازه از ورودی تونل‌های اصفهان و نطنز؛ و لحن واشینگتن پس از ۱۲ آبان. اگر نخستین نشانه دسترسی پدیدار شود، احتمال سناریوی اول بالا می‌رود؛ اگر گفتار رسمی آمریکا بر «بازسازی» متمرکز شود، احتمال دوم.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: تناقض میان گروسی و تصاویر ماهواره‌ای بیشتر ظاهری است تا بنیادی. آنچه تصاویر نشان می‌دهند، پاک‌سازی و ساخت در یک کارخانه آب سنگین، استحکام‌بخشی دفاعی در نطنز و برچیدن در لویزان است؛ هیچ‌کدام بازگشت غنی‌سازی را اثبات نمی‌کند. اما در اراک، فاصله میان «هیچ فعالیت تعمیری» و آنچه دیده شده نیاز به توضیح آژانس دارد.

مهم‌تر از این بحث، خلأیی است که پشت آن پنهان است: از ژوئن ۲۰۲۵ هیچ نهاد مستقلی ۴۴۰٫۹ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصد را ندیده است. تا وقتی این خلأ پر نشود، هر تصویر ماهواره‌ای به برگه‌ای در دعوای سیاسی تبدیل می‌شود و تصمیم جنگ و صلح بر پایه برداشت گرفته می‌شود، نه سنجش.