مادر همه بمب‌ها برای کوه کلنگ؟ چرا ابزارِ مطرح‌شده با هدفِ اعلام‌شده نمی‌خواند

دونالد ترامپ در مصاحبه‌ای که شامگاه پنجشنبه ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد گفت آمریکا «کوه کلنگ» را زیر نظر دارد و «ممکن است مجبور شود به آنجا برود»، سلاح هسته‌ای را رد کرد، اما درباره بمب غیرهسته‌ای بسیار سنگین موسوم به «مادر همه بمب‌ها» کنار نیامد. یک روز پیش از آن، مقام‌های آمریکایی آگاه از برنامه‌ریزی نظامی به یک شبکه خبری آمریکایی گفته بودند این بمب در فهرست گزینه‌های حمله احتمالی به زیرساخت انرژی و سایت‌های هسته‌ای ایران بررسی می‌شود. نکته‌ای که کمتر دیده شده این است که همان منابع تردید دارند این بمب بتواند هدفی را که ترامپ نام برده نابود کند.

تز تحلیل: ابزار با هدف نمی‌خواند

فرضیه این تحلیل آن است که پیام «کوه کلنگ + مادر همه بمب‌ها» بیشتر کارکرد اهرم چانه‌زنی و علامت‌دهی پیش از انتخابات دارد تا نشانه یک عملیات نزدیک علیه همان هدف. این فرضیه قطعی نیست و با شواهد باید آزموده شود. اگر گزارش‌های تأییدشده از جابه‌جایی مهمات نفوذگر سنگین، بمب‌افکن‌های مناسب یا فرمان رسمی عملیات منتشر شود، فرضیه تضعیف می‌شود. اگر پیام‌ها بدون چنین نشانه‌هایی تکرار شوند و با مذاکره غیرمستقیم همزمان باشند، فرضیه تقویت می‌شود.

چه اتفاقی افتاده است؟

به گزارش‌های منتشرشده، ترامپ گفته جنگ «خیلی زود» با زور یا دیپلماسی تمام می‌شود و دلیل نایستادن روی اعلام پیروزی را این دانسته که خروج ممکن است ظرف یک سال آمریکا را به جنگ برگرداند. او همچنین گفت مقام‌های ایرانی خواسته‌اند حملات متوقف شود؛ این ادعا تنها از زبان خود او نقل شده و تهران آن را تأیید نکرده است. ترامپ در ۸ اکتبر نیز گفته بود پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای ۳ نوامبر حمله تازه‌ای انجام نمی‌شود.

از سوی دیگر، فرماندهی مرکزی آمریکا می‌گوید مسیر ۱۳۰ کشتی تجاری تا ۵ اکتبر در چارچوب محاصره تغییر داده شده؛ این رقم ادعای دولت آمریکاست و مستقل تأیید نشده است. تحلیل‌گران یک مؤسسه پژوهشی نیز نوشته‌اند ایران دست‌کم ۲۴ کشتی را میان ۲۸ سپتامبر تا ۱۱ اکتبر هدف قرار داده و مرکز تجارت دریایی بریتانیا هفت رخداد دیگر را میان ۱۲ تا ۱۴ اکتبر گزارش کرده است.

سازوکار: چرا این بمب برای این هدف مناسب نیست؟

بمب GBU-43/B حدود ۸٫۵ تن مواد منفجره دارد و برای انفجار چند متر بالاتر از زمین ساخته شده تا بر سطح اثر بگذارد. نیروهای آمریکایی آن را فقط یک بار، در ۱۳ آوریل ۲۰۱۷ در افغانستان علیه تونل‌ها و پناهگاه‌های یک گروه تروریستی به کار برده‌اند؛ مقام‌های افغان از ۹۴ کشته سخن گفتند. در مقابل، بمب نفوذگر GBU-57 برای نفوذ به اعماق ساخته شده و حدود ۶۱ متر نفوذ در زمین یا بتن برایش گزارش شده است.

کوه کلنگ در جنوب مجموعه نطنز، حدود ۲۲۵ کیلومتری جنوب تهران قرار دارد و بنا بر برآوردی که پیش‌تر از تحلیل یک مرکز پژوهشی نقل شد، عمق آن ۷۹ تا ۱۰۰ متر است؛ حفاری از ۲۰۲۳ ادامه داشته و برخی کارشناسان عمق بیشتری را محتمل می‌دانند. منابع آگاه به گزارش شبکه خبری آمریکایی گفته‌اند بمب سنگین «برای نفوذ عمیق طراحی نشده» و مفیدتر برای پاک‌سازی سطحی است. این یعنی برای زیرساخت انرژی روی سطح، گزینه‌ای معنادار است، اما برای هدف زیرزمینی عمیق نه.

شواهد و داده

اثر بر ایران: کانال‌های قابل ردیابی

اثر مستقیم‌تر بر ایران از مسیر محاصره دریایی و ریسک حمل‌ونقل می‌گذرد، نه از خود تهدید. رونما پیش‌تر درباره فشار نفت و تورم و نشتی سوخت از شکاف محاصره نوشته است. افزایش احتمال جنگ می‌تواند از طریق بیمه کشتی، قیمت واردات و انتظارات تورمی اثر بگذارد، اما اندازه این اثر بدون داده دوره‌ای قابل اعلام نیست و در منابع بررسی‌شده عددی برای آن نیامده است. اگر هدف حمله زیرساخت انرژی باشد، همان کانال برق، پالایش و سوخت‌رسانی مستقیم‌تر درگیر می‌شود؛ این یک سناریوست و نه رخداد تأییدشده.

بازیگران و منافع

رئیس مجلس ایران گفته باید همزمان با مذاکره برای جنگ آماده بود و رئیس‌جمهور ایران محاصره را شدیدترین از ۱۳۵۷ خوانده است. ایران در پیام‌رسانی انگلیسی‌زبان خود نیز بر هزینه جنگ برای مصرف‌کننده آمریکایی تأکید می‌کند؛ یک تحلیلگر می‌گوید هدف افزایش هزینه سیاسی برای ترامپ است، نه الزاماً کمک به دموکرات‌ها.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف

مخالفان فرضیه «پیام، نه نقشه» می‌گویند آمریکا می‌تواند از بمب سنگین برای پاک‌سازی ورودی‌ها و ایجاد اختلال استفاده کند و سپس مهمات نفوذگر را در موج بعدی بیاورد؛ ترامپ پیش‌تر نیز در ژوئیه گفته بود «احتمالاً خیلی زود» آن منطقه را می‌زند و تا آنجا که منابع بررسی‌شده نشان می‌دهند این وعده اجرا نشده، اما تهدید خالی بودنش هم اثبات نشده است. همچنین افزایش پروازهای سوخت‌رسان و اعزام ناوها نشانه آمادگی واقعی است. پاسخ این است که آمادگی یک ظرفیت است و زمان‌بندی را تعیین نمی‌کند؛ وعده ۸ اکتبر درباره قبل از انتخابات و ماهیت گزینه‌های بررسی‌شده هر دو به نفع مسیر فشار و انتظار است.

آنچه روشن نیست

مشخص نیست داخل کوه کلنگ چه چیزی وجود دارد و عمق کنونی آن چقدر است. روشن نیست ترامپ مصاحبه را برای مخاطب داخلی، تهران یا متحدان ساخته است. گزارش نتیجه مذاکرات غیرمستقیم نیز عمومی نیست؛ بنا بر گزارش‌ها آمریکا می‌خواهد محدودیت‌های هسته‌ای زود مطرح شود و ایران بازگشایی هرمز و رفع محاصره را اولویت می‌داند. ارقام پرواز و اعزام نیروها هم بخشی از منابع غیررسمی است.

شاخص‌های رصد

چهار نشانه را باید دنبال کرد: گزارش تأییدشده از استقرار مهمات نفوذگر یا بمب‌افکن‌های مناسب؛ رسیدن ناو سوم و اعلام رسمی آن؛ نتیجه انتخابات ۳ نوامبر و واکنش دولت به آن؛ و پاسخ رسمی آمریکا به پیشنهاد ایران درباره هرمز. هر یک از این‌ها فرضیه را به یک سو می‌برد.

پرسش‌های متداول