بارگیری نفت ایران صفر شد، اما شوک پولش کی می‌رسد؟ از آبان تا آذر

آخرین محموله‌ی نفت خام و میعانات ایران ۳ شهریور ۱۴۰۵ (۲۵ اوت ۲۰۲۶) بارگیری شد. به گزارش مؤسسه‌ی ردیابی انرژی کپلر و به گفته‌ی وزیر خزانه‌داری آمریکا، از آن روز محموله‌ی تازه‌ای از پایانه‌های ایران حرکت نکرده است. اما ایران تا اواسط مهر نفتی را در چین تخلیه می‌کرد که پیش‌تر روی آب مانده بود، و خریداران چینی معمولاً یک تا دو ماه پس از تخلیه پول می‌دهند. پرسش این مطلب همین فاصله است: صفر شدن بارگیری با صفر شدن درآمد یکی نیست، و دومی طبق برآورد کپلر تازه از نیمه‌ی آبان تا نیمه‌ی آذر به مرحله‌ی تعیین‌کننده می‌رسد.

بارگیری، تخلیه و پرداخت: سه تاریخ متفاوت

نفتی که ایران می‌فروشد سه مرحله طی می‌کند. اول در پایانه‌ی ایران بارگیری می‌شود، بعد در مقصد، بیشتر در چین، تخلیه می‌شود و در پایان خریدار پول می‌دهد. محاصره‌ی دریایی آمریکا مرحله‌ی اول را بست. مرحله‌ی دوم تا وقتی نفت روی آب بود ادامه داشت. مرحله‌ی سوم هنوز از مرحله‌ی دوم عقب است. جدول زیر هر مرحله را با آخرین تاریخ شناخته‌شده کنار هم می‌گذارد.

بیشتر بخوانید: نفت ایران از ۳ شهریور بارگیری نشده؛ گزارش خزانه‌داری آمریکا چه چیزی را ثابت می‌کند؟

سپر ذخیره‌ی شناور چگونه عمل کرد و چرا تمام شد؟

ایران هنگام شروع جنگ حدود ۱۳۶ میلیون بشکه نفت بیرون از منطقه داشت که بخش بزرگی از آن در آب‌های مالزی و سنگاپور شناور بود. به گفته‌ی کپلر، همین ذخیره اجازه داد فروش به چین از دو دور محاصره جان سالم به در ببرد. در دوره‌ی تفاهم‌نامه‌ی خرداد این ذخیره دوباره تا حدود ۸۸٫۸ میلیون بشکه (در ۲۳ تیر) بالا آمد و از نیمه‌ی تیر، با بازگشت محاصره، پیوسته تخلیه شد تا در نیمه‌ی مهر به صفر رسید. برآوردهای دیگر هم همین جهت را نشان می‌دهند؛ گزارشی از اوایل مهر ذخیره‌ی بیرون از منطقه را حدود ۱۰ میلیون بشکه نوشته بود، در برابر حدود ۱۰۰ میلیون در تیر. تفاوت عدد به تاریخ و روش شمارش برمی‌گردد.

این برآورد یک منبع دارد. خود کپلر می‌گوید ارزیابی تحلیلگرانش با عددی که هنوز در پلتفرم نشان می‌دهد فرق دارد، چون تخلیه‌های اخیر در داده‌ی پلتفرم ثبت نشده بود. بنابراین «صفر شدن نفت روی آب» معتبر است، اما هنوز مثل بارگیری صفر چند منبع مستقل ندارد.

1. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)شروع جنگ؛ حدود ۱۳۶ میلیون بشکه نفت ایران بیرون از منطقه است.
2. ۲۳ تیر (۱۴ ژوئیه)اوج بازسازی ذخیره‌ی شناور در دوره‌ی تفاهم‌نامه: حدود ۸۸٫۸ میلیون بشکه.
3. نیمه‌ی تیربازگشت محاصره‌ی دریایی؛ تخلیه‌ی پیوسته‌ی ذخیره آغاز می‌شود.
4. ۳ شهریور (۲۵ اوت)آخرین بارگیری نفت خام و میعانات از ایران.
5. شهریوروزیر خزانه‌داری آمریکا اعلام می‌کند ایران در شهریور هیچ نفت خامی بارگیری نکرده است.
6. نیمه‌ی مهرآخرین محموله‌ها در چین تخلیه می‌شود؛ نفت روی آب بیرون از منطقه‌ی محاصره صفر است.
7. ۳۰ مهر (۲۲ اکتبر)کپلر پیش‌بینی می‌کند درآمد نفت خام و میعانات تا نیمه‌ی آذر صفر شود.

درآمد صفر یا تحقق ۱۱۰ درصدی؟ تناقضی که دو معنا دارد

عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، ۲۹ مرداد در مصاحبه‌ی تلویزیونی گفت: «درآمد ما از فروش نفت صفر شده؛ یک واقعیتی است که نفت صادر نمی‌کنیم.» او افزود صادرات تقریباً قطع شده اما منابع ارزی کافی برای تأمین کالای اساسی و دارو وجود دارد. نزدیک سه هفته بعد، ۲۳ شهریور، گزارشی از یک خبرگزاری داخلی نوشت درآمد نفت در بودجه‌ی ۱۴۰۵ تا پایان مرداد ۱۱۰ درصد محقق شده است. به نوشته‌ی یک رسانه‌ی فارسی‌زبان خارجی، رقم تحقق در همان سه هفته سه بار عوض شد: ۹۹، ۱۰۲ و ۱۱۰ درصد.

استنباط رونما: این دو گزاره می‌توانند همزمان درست باشند. اولی به حجم صادرات اشاره دارد و دومی به رقم ریالی واردشده به حساب‌ها. قیمت جهانی نفت این هفته حدود ۱۰۳ دلار است، یعنی تقریباً دو برابر فرض ۵۴ دلاری بودجه. نرخ دلار آزاد هم بالاتر از نرخ‌های تسعیر بودجه است؛ در لایحه سهم دولت از درآمد نفت با ۲۸٬۵۰۰ تومان و سایر سهم‌ها با ۷۵ هزار تومان به ریال تبدیل شده بود. در چنین شرایطی فروش کمتر هم می‌تواند ریال بیشتری بسازد. هنوز روشن نیست عدد ۱۱۰ درصد ریالی یا دلاری است، «تحقق» دقیقاً چگونه تعریف شده، و سهم صندوق توسعه ملی و معاملات تهاتری در آن هست یا نه.

نکته‌ی تعیین‌کننده این است: پولی که در مرداد و شهریور ثبت شد، بهای نفت قدیمی بود. پول محموله‌هایی که بعد از مرداد تخلیه شده یا هنوز تخلیه نشده است، همان پولی است که باید در بازه‌ی آبان تا آذر برسد یا نرسد.

چه چیزی در بودجه و بازار ارز در معرض خطر است؟

مرکز پژوهش‌های مجلس سهم نفت و گاز، با احتساب فروش داخلی فرآورده‌ها و گاز، را در لایحه‌ی بودجه ۱۴۰۵ حدود ۳۳٫۷ درصد از کل منابع نوشته است. کپلر هم نفت را حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد درآمد دولت و بزرگ‌ترین منبع ارز ایران می‌داند. لایحه صادرات ۱٫۷۷۲ میلیون بشکه در روز با قیمت ۵۴ دلار را فرض کرده بود؛ تحلیل‌های بعدی عدد صادرات را حدود ۱٫۰۴۵ میلیون بشکه نوشته‌اند و متن نهایی قانون را برای این مطلب نخوانده‌ایم. در هر دو حالت، فرض بودجه با واقعیت بارگیری صفر فاصله‌ی بسیار دارد.

کپلر می‌گوید بازار ارز پیش‌تر این قطع را قیمت‌گذاری کرده است: دلار آزاد از حدود ۱۵۷ هزار تومان در نیمه‌ی خرداد به حدود ۲۷۲ هزار تومان در ۳۰ مهر رسید و ارزش تومان حدود ۴۲ درصد کم شد. این کاهش را نمی‌توان فقط به نفت نسبت داد، چون جنگ، تحریم و ناترازی بودجه هم دخیل‌اند. پیوند با تأمین مالی دولت روشن‌تر است: وقتی ارز نفتی کم شود و فروش اوراق هم کم‌رمق بماند، کسری باید از جای دیگری جبران شود.

بیشتر بخوانید: تأمین مالی کسری ۱۴۰۵ از بازار اوراق به ترازنامه بانک‌ها منتقل می‌شود؟

تولید و مخزن: وقتی نفت جایی برای رفتن ندارد

اگر نفت صادر نشود، باید یا در مخزن بماند یا کمتر استخراج شود. به گفته‌ی کپلر، شرکت ملی نفت تولید را تا سطح نیاز داخلی پایین آورده و این سطح در پاییز، با کم شدن فصلی مصرف، حتی از ۲ میلیون بشکه در روز هم کمتر شده است. در لایحه‌ی بودجه تولید ۴٫۴ میلیون بشکه در روز فرض شده بود؛ دو عدد مبنای یکسان ندارند و مقایسه‌ی دقیقشان ممکن نیست، اما جهت تفاوت روشن است. ایران هنوز درباره‌ی میزان پرشدگی مخازن یا چاه‌های بسته‌شده آمار منتشر نکرده است.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف

مدافعان این نگاه که شوک درآمدی کوچک‌تر از برآورد‌هاست سه استدلال دارند. نخست، رئیس بانک مرکزی تأکید کرده منابع ارزی برای کالای اساسی و دارو هست و بازار کمبودی ندارد. دوم، صادرات محدود فرآورده‌هایی مانند گاز مایع و سوخت هواپیما هنوز گزارش می‌شود و ردیابی نفتکش‌ها همه‌ی انتقال‌های بی‌سروصدا را نمی‌بیند. سوم، حدود ۴۳ میلیون بشکه نفت محبوس‌شده دارایی است که با برداشته شدن محاصره، مثلاً در چارچوب طرح دوروزه‌ی هرمز، می‌تواند به پول تبدیل شود.

این استدلال‌ها پایه دارند، اما سقف مشخصی هم دارند. رئیس بانک مرکزی خودش گفته ذخایر ارزی ایران در خارج مسدود است و برداشت از آن ممکن نیست؛ پس «منابع ارزی» الزاماً پول قابل خرج نیست. فرآورده‌های صادراتی بخشی از نفت خام نیستند. و نفت محبوس تا باز شدن مسیر فقط روی کاغذ دارایی است. کپلر هم خودش پول را مشروط به «امکان بازگرداندن» دانسته است.

بیشتر بخوانید: طرح دوروزه‌ی هرمز مهلت را کوتاه کرد، اما ترتیب حرکت را عوض نکرد

دو مسیر تا آذر و نشانه‌های هر کدام

برای این دو مسیر احتمال عددی نمی‌دهیم، چون مبنای قابل دفاعی برای آن وجود ندارد.