ارمنستان آخرین دروازه‌ی هوایی ایران در قفقاز است؛ فشار تحریم تا کی تحمل می‌شود؟

وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ (۸ سپتامبر ۲۰۲۶) همه‌ی ۲۷ شرکت هواپیمایی فعال ایران را تحریم کرد و تا پایان مهلت تعدیل در ۱ مهر (۲۳ سپتامبر)، گرجستان و آذربایجان توقف پرواز ایرانی را رسماً تأیید کردند. به نوشته‌ی یک تحلیل منطقه‌ای (۱۳ آبان / ۴ نوامبر)، ارمنستان اکنون تنها کشور قفقاز جنوبی است که هنوز به ایرلاین‌های ایرانی اجازه‌ی نشستن می‌دهد؛ تصمیم ایروان به یک آزمون برای رابطه‌ی هم‌زمان با تهران و واشنگتن تبدیل شده است.

پرسش محوری: چرا تصمیم ایروان از یک مسیر پروازی بزرگ‌تر است؟

تحریم هوانوردی آمریکا بر خلاف تحریم‌های پیشین، مستقیماً به مسافر معمولی می‌رسد. وقتی گرجستان، آذربایجان و چند همسایه‌ی دیگر خدمات‌دهی به ایرلاین‌های ایرانی را متوقف کردند، مسافران به مرز زمینی رفتند. به گزارش یک رسانه‌ی بین‌المللی (۱ مهر)، ازدحام در مرزهای بازرگان و رازی با ترکیه و در مسیر ایروان شدید شد و قیمت بلیت اتوبوس به ترکیه در بازار سیاه تا چهار برابر رسید. ورود زمینی مسافر عادی به آذربایجان هم به گفته‌ی همین گزارش بسته است.

در این نقشه‌ی کوچک‌شده، ارمنستان هم مقصد است و هم گذرگاه. پرسش این تحلیل یک سازوکار را می‌سنجد: ایروان تا کجا می‌تواند ایرلاین‌های ایرانی را نگه دارد بی‌آنکه خودش در معرض تحریم ثانویه قرار گیرد، و هر انتخاب چه هزینه‌ای برای رابطه‌ی ایران و ارمنستان و برای مسیر ترامپ دارد؟

از اعلام تحریم تا بسته‌شدن آسمان همسایگان

1. ۲ شهریور ۱۴۰۵ (۲۴ اوت ۲۰۲۶)خزانه‌داری آمریکا «طرد اقتصادی» را اعلام کرد و بخش هوانوردی اقتصاد ایران را مشمول تعیین بخشی (فرمان اجرایی ۱۳۹۰۲) دانست.
2. ۱۷ شهریور (۸ سپتامبر)۲۷ ایرلاین ایرانی و ۹ فرد و شرکت دیگر تحریم شدند؛ سه مجوز هوانوردی معلق شد.
3. ۲۹ شهریور (۲۰ سپتامبر)آخرین پرواز ایرلاین‌های ایرانی به گرجستان انجام شد؛ از روز بعد فعالیت آن‌ها در بازار هوانوردی گرجستان محدود شد.
4. ۱ مهر (۲۳ سپتامبر)مهلت تعدیل پایان یافت؛ به نوشته‌ی خبرگزاری‌ها، پرواز به گرجستان و آذربایجان رسماً متوقف شد و پروازهای بغداد و مسقط نیز گزارش شد که لغو شده است.
5. ۹ مهر (۱ اکتبر)پاشینیان در نشست خبری گفت ارمنستان از «خطر تحریم‌شدن خود» عبور نمی‌کند.
6. ۱۳ مهر (۵ اکتبر)وزیر خارجه‌ی ارمنستان در تهران درباره‌ی پل دوم مرزی و تسهیل حمل بار با عباس عراقچی گفت‌وگو کرد.
7. ۶ آبان (۲۸ اکتبر)پارلمان ارمنستان توافق چارچوب تریپ را تصویب کرد.

وضع کشورهای همسایه در یک جدول

جدول زیر وضعیت گزارش‌شده‌ی هر کشور را نشان می‌دهد. وضعیت پروازها سیال است و ممکن است در روزهای اخیر تغییر کرده باشد؛ ستون آخر مشخص می‌کند هر ردیف بر کدام گزارش تکیه دارد.

ارمنستان به‌تنهایی «آخرین» مقصد ایرانی‌ها نیست: پرواز به چین، افغانستان، نجف و بخشی از مسیرهای ترکیه ادامه دارد. اما در قفقاز جنوبی تنها همین کشور مانده است؛ همین انحصار نسبی است که فشار را بر ایروان بالا می‌برد.

ارمنستان برای ایران چه ارزشی دارد؟

ارزش ارمنستان برای ایران سه لایه دارد. نخست، مسافر: ایرانی‌ها در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۸۲ هزار گردشگر به ارمنستان فرستادند؛ ۳٫۳ درصد بیشتر از ۲۰۲۴ و ۸٫۱ درصد کل گردشگران خارجی، سومین گروه پس از روس‌ها و گرجی‌ها. اگر پرواز گرجستان قطع باشد، ایروان می‌تواند نقطه‌ی عبور مسافرانی شود که بعد زمینی یا هوایی به گرجستان و فراتر می‌روند.

دوم، بار و گذرگاه زمینی. دوره‌ی محاصره‌ی دریایی بنادر جنوب، فشار را بر مرزها برده است؛ رونما پیش‌تر در تحلیل اینکه مرزهای زمینی تا کجا جای بنادر جنوب را می‌گیرند نشان داده ظرفیت و زمان انتظار مرزها محدودکننده است. به گزارش یک رسانه‌ی بین‌المللی (۵ مهر)، در گذرگاه نوردوز با ارمنستان گاه تا ۱۸۰۰ کامیون چند روز در صف می‌ایستند؛ البته یک کارشناس ایرانی یادآور شد این صف‌ها تنها نتیجه‌ی انتقال بار نیست و ظرفیت پایانه، رویه‌ی گمرکی و جاده‌ها هم نقش دارند. ۲۳ شهریور (۱۴ سپتامبر) ایران و ارمنستان پروتکلی برای تبادل اطلاعات پیشینی کالا در «کریدور گمرکی ساده‌شده» امضا کردند؛ بر پایه‌ی آن، محموله‌ای که یک سمت بازرسی شود، بنا بر گزارش‌ها در سمت دیگر بازرسی کامل نمی‌شود.

سوم، اقتصاد دوجانبه و انرژی. حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۷۷۰ میلیون دلار بود. یک تحلیل منطقه‌ای (۲۹ اردیبهشت / ۱۹ مه ۲۰۲۶) یادآور می‌شود که ایران و ارمنستان از ۲۰۰۹ قرارداد تبادل گاز با برق دارند که تا ۲۰۳۰ تمدید شده، و حدود ۲۵ درصد بار بین‌المللی ارمنستان از ایران می‌گذرد (به نقل از مرکز مطالعاتی ارمنی در همان گزارش). این اعداد به ارزش ارمنستان برای ایران نمی‌افزایند؛ نشان می‌دهند هزینه‌ی گسست برای خود ایروان هم بالاست.

دوراهی ایروان: هواپیما، مرز و مسیر ترامپ

پاشینیان در نشست خبری ۹ مهر گفت ارمنستان با همه‌ی شرکا «شفاف» است و می‌کوشد روابط، به‌ویژه با کشورهای دوست، همین‌طور بماند، اما «خطی هست که نمی‌توانیم از آن عبور کنیم؛ خطر اینکه خود ارمنستان تحریم شود». این جمله دو چیز را هم‌زمان می‌گوید: ایروان پرواز ایرانی را خودبه‌خود قطع نمی‌کند و تضمین هم نمی‌دهد که ادامه دهد.

پیچیدگی از مسیر ترامپ می‌آید. به گفته‌ی تحلیل منطقه‌ای یادشده، مصوبه‌ی ۶ آبان یک شرکت مشترک توسعه‌ی مسیر ایجاد می‌کند که آمریکا ۷۴ درصد و ارمنستان ۲۶ درصد سهام آن را برای ۴۹ سال دارند؛ در صورت تمدید ۵۰ ساله، سهم ارمنستان به ۴۹ درصد می‌رسد. اساسنامه و توافق سهامداران هنوز نهایی نشده است. وزیر خارجه‌ی ارمنستان می‌گوید همه‌ی زیرساخت‌ها تحت حاکمیت ارمنستان می‌ماند؛ نماینده‌ی اپوزیسیون مخالف است و می‌گوید آمریکا «حضور مستقیم در منطقه، به‌ویژه کنار مرز ایران» می‌یابد.

تهران مخالف است. به گزارش همان تحلیل، ایران در شهریور (به‌صورت گزارش‌شده و بدون تأیید رسمی در منابع خوانده‌شده) به پاشینیان هشدار داده که نیروهای آمریکایی مستقر در مسیر در صورت درگیری «هدف مشروع» خواهند بود. از این‌رو سه موضوع هم‌زمان روی میز ایروان است: ریسک تحریم ثانویه، ارزش اقتصادی رابطه با ایران، و تأثیر هر تصمیم بر موضع تهران درباره‌ی تریپ. رعایت تحریم ممکن است موضع ایران را درباره‌ی تریپ سخت‌تر کند؛ نادیده‌گرفتن آن ممکن است اعتماد واشنگتن را در بحبوحه‌ی اجرای همین پروژه کاهش دهد. این برآورد تحلیلی است و هیچ‌کدام از دو دولت چنین پیوندی را رسماً اعلام نکرده‌اند.

الگوی ترکیه و عراق: میان‌راه چگونه ساخته می‌شود؟

دو همسایه نشان داده‌اند میان قطع کامل و ادامه‌ی کامل راه سومی هست. ترکیه فقط ماهان را متوقف کرده؛ عراق بغداد را بست اما برای نجف، مقصد زیارتی، معافیت گرفت و ماهان از آن مستثنا شد. رونما پیش‌تر در گزارش توقف پرواز ایران در چهار فرودگاه عراق این روند را ثبت کرده است. تحلیل منطقه‌ای ۱۳ آبان همین الگو را برای ایروان محتمل می‌داند: محدودکردن ایرلاین‌های مشخص یا درخواست معافیت برای مسیرهای مشخص. هیچ منبعی نمی‌گوید ارمنستان چنین درخواستی داده است.

ضدتحلیل: شاید نقش ارمنستان کوچک‌تر از آن چیزی باشد که به نظر می‌رسد

قوی‌ترین اعتراض این است که پرواز ایروان برای ایران در برابر کل شبکه‌ی قطع‌شده کوچک است. ایران حدود ۹۰ میلیون نفر جمعیت دارد و ۱۸۲ هزار گردشگر ایرانی در ارمنستان سهم محدودی از سفرهای خارجی را می‌سازد؛ ورود گردشگر ایرانی به گرجستان هم در نیمه‌ی نخست ۲۰۲۶ حدود ۴۹ درصد کم شده بود (حدود ۲۹٬۳۰۰ نفر)؛ یعنی افت پیش از تحریم هوانوردی آغاز شده بود. وضع اقتصادی و توان خرید مسافر هم بر تقاضا اثر می‌گذارد. از این منظر، ارمنستان بیش از آنکه «دروازه‌ی نجات» باشد، نمادی از آزمون فشار آمریکاست.

این اعتراض شواهد جدی دارد. در مقابل، سه شاهد نشان می‌دهد ارمنستان نماد صرف نیست: مسافران پس از قطع پرواز به مرز زمینی ایروان رفته‌اند؛ پروتکل گمرکی ۲۳ شهریور و گفت‌وگوی پل دوم مرزی نشان می‌دهد رابطه‌ی زمینی در حال تعمیق است؛ و ایران برای تریپ هشدار داده است. سهم دقیق مسیر ارمنستان در کل جابه‌جایی مسافر ایرانی منتشر نشده و ناگزیر در این تحلیل برآورد نشده است.

جمع‌بندی و آنچه هنوز معلوم نیست

پشتوانه‌ی قوی‌تر برای این نتیجه هست که ارمنستان تحت فشار است و تصمیم نهایی ندارد: نخست‌وزیر ارمنستان خط قرمز تحریم را علنی گفته، ایرلاین‌های ایرانی هنوز اجازه‌ی نشستن در ایروان دارند (جدول فرودگاه تهران در ۱ مهر اتصال به ترکیه و ارمنستان را با ایرلاین‌های کوچک‌تر، از جمله واره‌ش که در فهرست ۲۷‌گانه است، ممکن نشان می‌داد)، و پارلمان ارمنستان هم‌زمان مسیر ترامپ را تصویب کرده است. نتیجه‌ی ضعیف‌تر، یعنی اینکه ایروان قطعاً ایرلاین‌ها را محدود خواهد کرد یا برعکس تا آخر مقاومت می‌کند، پشتوانه‌ی مستقلی ندارد.

این تحلیل نمی‌تواند بگوید آیا آمریکا رسماً از ایروان درخواست قطع پرواز کرده است، ایرلاین‌های ایرانی با چه بسامدی به ایروان می‌روند، و ایران در صورت قطع احتمالی چه واکنشی نشان می‌دهد. شاخص‌هایی که نتیجه را عوض می‌کنند: اعلام رسمی ایروان درباره‌ی هر ایرلاین، درخواست معافیت از خزانه‌داری، فهرست تازه‌ی تحریم‌ها که شرکت‌های ارمنی را در بر بگیرد، و نهایی‌شدن اساسنامه‌ی شرکت مشترک تریپ.