نشست عمان درباره هرمز به تعویق افتاد؛ اجماع منطقه‌ای هنوز شکل نگرفته است

نشست برنامه‌ریزی‌شده ایران و کشورهای خلیج فارس که قرار بود دوشنبه در عمان درباره آینده تنگه هرمز و امنیت کشتیرانی برگزار شود، به تعویق افتاد. بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، اعلام کرد این تصمیم در راستای رسیدن به اجماع بیشتر گرفته شده است؛ اما زمان تازه‌ای برای برگزاری نشست اعلام نشده و جزئیات اختلاف میان طرف‌ها نیز هنوز روشن نیست.

این تحول مهم است چون همین نشست قرار بود نخستین آزمون عملی برای تبدیل گفت‌وگوهای چندماهه تهران و مسقط درباره مسیرهای عبور کشتی‌ها در هرمز به یک چارچوب منطقه‌ای گسترده‌تر باشد. تعویق جلسه به معنای شکست کامل دیپلماسی نیست، اما نشان می‌دهد فاصله میان کشورهای منطقه بر سر نحوه مدیریت آبراه هنوز آن‌قدر زیاد است که حتی برگزاری نشست در زمان تعیین‌شده ممکن نشده است.

• نشست دوشنبه در عمان رسماً به تعویق افتاده و تاریخ جایگزین هنوز اعلام نشده است.
• عمان دلیل اعلام‌شده را نیاز به اجماع بیشتر میان طرف‌ها عنوان کرده است.
• ایران پیش‌تر گفته بود از همین نشست نیز انتظار توافق امضاشده برای بازگشایی هرمز ندارد.
• تعویق مذاکرات هم‌زمان با افزایش حملات دریایی و فشار بر مسیرهای انرژی منطقه رخ داده است.

چه چیزی درباره تعویق نشست عمان تأیید شده است؟

آنچه قطعی است این است که نشست منطقه‌ای برنامه‌ریزی‌شده برای دوشنبه در صلاله برگزار نمی‌شود. وزیر خارجه عمان در پیام خود گفت تعویق «در راستای اجماع» انجام شده و مسقط همچنان به گفت‌وگویی متعهد است که ثبات و همکاری پایدار در منطقه را تقویت کند.

در اطلاعیه عمان توضیحی درباره اختلاف مشخصی که باعث تعویق شده ارائه نشد. گزارش‌های منتشرشده نشان می‌دهد ایران، عراق و چند کشور عرب خلیج فارس برای حضور در این روند آماده بودند، اما از ابتدا درباره ترکیب نشست و محتوای توافق احتمالی اتفاق نظر کامل وجود نداشت. بحرین پیش‌تر اعلام کرده بود در چنین نشستی با ایران شرکت نمی‌کند.

رونما یک روز پیش در گزارشی درباره انتظارات پایین ایران از نشست عمان درباره تنگه هرمز توضیح داده بود که تهران حتی پیش از تعویق نیز انتظار توافق امضاشده در این جلسه را نداشت.

چه چیزی هنوز معلوم نیست؟

مهم‌ترین ابهام این است که کدام اختلاف مشخص مانع برگزاری نشست شده است. عبارت «اجماع» می‌تواند به اختلاف درباره حضور کشورها، شکل مدیریت تنگه، نقش ایران و عمان، نحوه تضمین عبور کشتی‌ها یا ارتباط این پرونده با جنگ و مذاکرات ایران و آمریکا اشاره داشته باشد، اما در حال حاضر هیچ‌یک از این موارد به‌عنوان علت رسمی تعویق تأیید نشده است.

تاریخ جدید نشست نیز مشخص نیست. به همین دلیل نمی‌توان گفت تعویق فقط چند روزه است یا اینکه روند دیپلماتیک وارد وقفه طولانی‌تری شده است. همچنین روشن نیست آیا گفت‌وگوهای دوجانبه ایران و عمان در فاصله تعویق ادامه خواهد یافت یا نه، هرچند دو کشور طی ماه‌های گذشته یک کمیته مشترک درباره آینده هرمز داشته‌اند.

چرا این خبر اکنون مهم است؟

تعویق نشست در زمانی رخ داده که فشار امنیتی بر دو گلوگاه اصلی انرژی منطقه هم‌زمان افزایش یافته است. در هرمز، گزارش‌های تازه از حمله به کشتی‌ها و اختلال مداوم در عبور تجاری منتشر شده و در سمت دیگر شبه‌جزیره عربستان نیز پیشروی حوثی‌ها در ساحل دریای سرخ و حملات به عربستان، ریسک باب‌المندب را بالا برده است.

بازار نفت نیز به همین مجموعه تحولات حساس شده است. قیمت نفت پس از حملات تازه به زیرساخت‌های عربستان و نگرانی درباره کشتیرانی در هرمز دوباره افزایش یافته و تعویق مسیر دیپلماتیک، یکی از معدود کانال‌های موجود برای کاهش ریسک کوتاه‌مدت را ضعیف‌تر کرده است.

این ارتباط به معنای آن نیست که تعویق نشست به‌تنهایی باعث جهش قیمت نفت شده است. بازار هم‌زمان به حملات نظامی، وضعیت خط لوله شرق–غرب عربستان، خطر کشتی‌رانی و انتظارات درباره عرضه واکنش نشان می‌دهد. تعویق نشست فقط یکی از اجزای این تصویر است.

اختلاف اصلی بر سر هرمز چیست؟

ایران و عمان طی ماه‌های گذشته درباره تعریف مسیرهای عبور کشتی‌ها و سازوکار مدیریت تردد در هرمز مذاکره کرده‌اند. تهران تأکید کرده است که مدیریت آبراه باید حقوق حاکمیتی دو کشور ساحلی را حفظ کند و در عین حال عبور تجاری را ممکن سازد. گزارش‌های قبلی همچنین نشان داده‌اند که ایران و عمان درباره برخی جزئیات، از جمله شیوه مدیریت و هزینه‌های احتمالی عبور، اختلاف داشته‌اند.

در عین حال، تهران بارها گفته بازگشایی کامل تنگه فقط یک موضوع فنی میان ایران و عمان نیست و به رفتار آمریکا و شرایط گسترده‌تر جنگ وابسته است. همین نکته دامنه یک توافق منطقه‌ای را محدود می‌کند: حتی اگر کشورهای ساحلی درباره مسیر کشتیرانی به تفاهم برسند، این توافق لزوماً به معنای پایان اختلال در هرمز نخواهد بود.

تعویق نشست چه اثری بر ایران دارد؟

برای ایران، اثر مستقیم این تعویق دیپلماتیک است. تهران می‌خواست چارچوب مورد مذاکره با عمان را در سطح منطقه‌ای مطرح کند و پذیرش کشورهای عرب خلیج فارس می‌توانست به آن وزن سیاسی بیشتری بدهد. تعویق نشست نشان می‌دهد این حمایت منطقه‌ای هنوز قطعی نیست.

اثر اقتصادی نیز از مسیر کشتیرانی و انرژی قابل بررسی است. ادامه ابهام درباره هرمز می‌تواند هزینه بیمه، حمل‌ونقل و تجارت دریایی را بالا نگه دارد و فشار بر صادرات و واردات ایران را ادامه دهد. با این حال، از خود تعویق نشست نمی‌توان نتیجه گرفت که محدودیت تازه‌ای علیه تجارت ایران ایجاد شده یا شرایط عبور کشتی‌ها فوراً تغییر کرده است.

پیشینه مذاکرات ایران و عمان

ایران و عمان از ماه ژوئن کمیته مشترکی برای بررسی آینده تنگه هرمز و هماهنگی درباره مسائل ناوبری تشکیل داده‌اند. گفت‌وگوها بر تعریف مسیرهای دریایی، امنیت عبور و حفظ حقوق دو کشور ساحلی متمرکز بوده است. در هفته‌های اخیر مقام‌های ایرانی گفته بودند طراحی یک مسیر موقت پیشرفت کرده، اما بازگشایی کامل آبراه را موضوعی جدا از توافق فنی با عمان می‌دانند.

نشست صلاله قرار بود این روند دوجانبه را به سطحی گسترده‌تر ببرد و کشورهای دیگر خلیج فارس را نیز وارد گفت‌وگو کند. به همین دلیل، تعویق آن صرفاً یک تغییر تقویمی نیست؛ بلکه نشانه‌ای است از اینکه تبدیل توافق ایران و عمان به یک چارچوب قابل‌قبول برای کل منطقه هنوز با مانع روبه‌روست.

حالا باید چه چیزی را دنبال کرد؟

نخستین شاخص، اعلام تاریخ جدید نشست از سوی عمان است. اگر زمان جایگزین سریعاً تعیین شود، تعویق را می‌توان بیشتر یک وقفه برای هماهنگی دانست. اگر تعیین تاریخ تازه طول بکشد، احتمالاً اختلافات عمیق‌تر است.

شاخص دوم، موضع رسمی کشورهای خلیج فارس به‌ویژه عربستان، قطر، امارات و بحرین است. مشخص‌شدن ترکیب واقعی شرکت‌کنندگان نشان خواهد داد مسقط تا چه اندازه توانسته برای یک چارچوب مشترک اجماع بسازد.

شاخص سوم، وضعیت میدانی هرمز است. هر تغییر در حجم عبور کشتی‌ها، حملات تازه، اعلام مسیر جدید یا کاهش محدودیت‌ها می‌تواند نشان دهد آیا مسیر فنی ایران و عمان مستقل از نشست منطقه‌ای همچنان پیش می‌رود یا نه.

تا آن زمان، دقیق‌ترین جمع‌بندی این است: نشست عمان لغو نشده، اما به تعویق افتاده است؛ گفت‌وگو ادامه دارد، اما اجماع منطقه‌ای برای توافق درباره هرمز هنوز شکل نگرفته است.