غزه یک سال پس از آتش‌بس؛ چرا پایان جنگ به بازسازی منجر نشد؟

نزدیک به یک سال از آتش‌بس ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵ گذشته، اما غزه هنوز وارد بازسازی در مقیاسی متناسب با ویرانی نشده است. ارزیابی نهایی مشترک اتحادیه اروپا، سازمان ملل و بانک جهانی نیاز احیا و بازسازی را حدود ۷۱.۴ میلیارد دلار در یک دهه برآورد می‌کند؛ ۲۶.۳ میلیارد دلار آن فقط برای ۱۸ ماه نخست لازم است. با این حال، گزارش ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ سازمان ملل می‌گوید «احیای اولیه» هنوز بسیار پایین‌تر از سطح موردنیاز است.

این فاصله میان پایان جنگ گسترده و آغاز بازسازی، نکته مرکزی پرونده است. پول تعهد شده، صندوق‌ها ایجاد شده‌اند و سازوکارهای انتقالی روی کاغذ وجود دارند؛ اما دو سوم غزه همچنان غیرقابل دسترس یا تحت محدودیت شدید دسترسی است، برق پایدار بازنگشته، آب و فاضلاب در سطح حداقلی کار نمی‌کنند، ورود مصالح و تجهیزات قابل پیش‌بینی نیست و ترتیبات حکمرانی و امنیت هنوز کامل عملیاتی نشده‌اند.

تز رونما: مانع اصلی فقط کمبود پول نیست

تز قابل آزمون این تحلیل چنین است: بازسازی غزه به یک مسئله توالی قدرت تبدیل شده است. برای اینکه پول به پروژه و پروژه به زندگی عادی تبدیل شود، چند شرط باید هم‌زمان کار کند: آتش‌بس پایدار، دسترسی امن، ورود مصالح، حاکمیت مدنی دارای اختیار، ترتیبات امنیتی قابل راستی‌آزمایی، نظام بانکی و پرداخت، و تأمین مالی چندساله.

اگر یکی از این حلقه‌ها کار نکند، بقیه نیز قفل می‌شوند. اهداکننده می‌تواند پول بدهد اما مرز را کنترل نمی‌کند؛ مدیر فلسطینی می‌تواند برنامه بنویسد اما بدون مصالح و امنیت اجرا نمی‌کند؛ اسرائیل می‌تواند ورود کالا را تسهیل یا محدود کند اما نمی‌تواند به‌تنهایی مشروعیت حکومت فلسطینی را بسازد؛ و هیچ سازوکار امنیتی بدون توافق بر سر خلع سلاح، خروج نیروها و مسئولیت اجرای قانون پایدار نمی‌شود.

مقیاس ویرانی؛ چرا پروژه‌های کوچک کافی نیستند؟

ارزیابی نهایی RDNA در آوریل ۲۰۲۶، خسارت فیزیکی را ۳۵.۲ میلیارد دلار و زیان‌های اقتصادی و اجتماعی را ۲۲.۷ میلیارد دلار برآورد کرد. بیش از ۳۷۱ هزار واحد مسکونی آسیب دیده یا نابود شده، بیش از نیمی از بیمارستان‌ها غیرعملیاتی‌اند و تقریباً همه مدارس آسیب دیده‌اند. اقتصاد غزه نیز حدود ۸۴ درصد کوچک شده است.

رونما پیش‌تر درباره برآورد ۷۱.۵ میلیارددلاری اقتصاد و بازسازی غزه گزارش کرده بود. آن عدد اکنون باید کنار سؤال «چرا اجرای واقعی عقب مانده؟» خوانده شود.

حکمرانی؛ نهاد وجود دارد، اختیار هنوز کامل نیست

طبق چارچوب قطعنامه ۲۸۰۳ شورای امنیت، «هیئت صلح» نقش اداره انتقالی دارد و «کمیته ملی اداره غزه» متشکل از تکنوکرات‌های فلسطینی برای هماهنگی حکومت مدنی و خدمات عمومی تشکیل شده است. این نهادها از ژانویه ۲۰۲۶ برنامه‌ریزی کرده‌اند، اما گزارش سازمان ملل می‌گوید کمیته فلسطینی هنوز نتوانسته وارد غزه شود و وظایف حکومتی را در میدان به‌طور کامل بر عهده بگیرد.

هم‌زمان، ارتباط عملی میان این کمیته و تشکیلات خودگردان فلسطین هنوز کامل نشده است. این نکته فنی به نظر می‌رسد، اما برای بازسازی حیاتی است: چه کسی حقوق کارکنان را می‌دهد؟ چه نهادی قرارداد می‌بندد؟ ثبت املاک و اسناد هویتی دست چه کسی است؟ سامانه سلامت، آموزش، خرید دولتی و بانکداری بر کدام پایگاه داده کار می‌کند؟ اگر ساختارهای موازی ایجاد شوند، بازسازی می‌تواند خودِ شکاف سیاسی فلسطینی را عمیق‌تر کند.

به همین دلیل سازمان ملل بر یک برنامه ملی واحد و استفاده از سیستم‌های موجود فلسطینی تأکید می‌کند؛ هدف نهایی آن است که غزه و کرانه باختری زیر یک دولت فلسطینی واحد اداره شوند.

امنیت؛ شرط واقعی، اما نه یک واژه بی‌انتها

قوی‌ترین استدلال طرفی که امنیت را مقدم می‌داند روشن است: هیچ پیمانکار، بیمارستان، شبکه آب یا مدرسه‌ای در محیطی که حملات ادامه دارد، گروه‌های مسلح خلع سلاح نشده‌اند و مهمات منفجرنشده در آوار وجود دارد، پایدار کار نمی‌کند. گزارش سازمان ملل نیز می‌گوید حماس و دیگر گروه‌های مسلح هنوز خلع سلاح نشده‌اند و نیروی بین‌المللی تثبیت هنوز در میدان مستقر نشده است.

اما «امنیت» اگر بدون شاخص و زمان‌بندی تعریف شود، می‌تواند به شرطی تبدیل شود که هیچ‌گاه کامل نمی‌شود. مسئله اصلی ترتیب اجرای تعهدات است: خلع سلاح، خروج نیروها، استقرار نیروی تثبیت، بازگشایی مسیرها و ورود مصالح باید در چه توالی‌ای انجام شوند و چه کسی تخلف را تشخیص دهد؟ اگر هر طرف اجرای مرحله خود را به تکمیل کامل تعهد طرف مقابل موکول کند، بازسازی در چرخه انتظار می‌ماند.

دسترسی؛ جایی که سیاست به لودر و سیمان تبدیل می‌شود

بازسازی بدون ورود منظم مصالح، ماشین‌آلات سنگین، قطعات برق، پمپ‌های آب، سوخت و تجهیزات پزشکی ممکن نیست. گزارش سپتامبر سازمان ملل می‌گوید ورود کالا پیچیده، پرهزینه و غیرقابل پیش‌بینی است. همچنین حدود دو سوم غزه یا غیرقابل دسترس است یا محدودیت شدید دارد.

این یعنی تفاوت میان «پول موجود» و «پروژه اجراشده» را می‌توان در مرز سنجید. اگر ورود تجهیزات سنگین و مصالح از حالت مجوز موردی به جریان قابل پیش‌بینی تبدیل نشود، حتی میلیاردها دلار تعهد مالی نیز نمی‌تواند به نرخ ساخت موردنیاز برسد.

برق و آب؛ چرا بازسازی قبل از ساختمان شروع می‌شود؟

سازمان ملل می‌گوید برق پایدار، از جمله نیروگاه غزه، هنوز بازنگشته و آب، فاضلاب و مدیریت زباله به حد استاندارد لازم نرسیده‌اند. این ترتیب مهم است: خانه‌ای که ساخته شود اما آب، برق، فاضلاب، جاده و خدمات درمانی نداشته باشد، «بازسازی» کامل نیست.

همین‌جا روشن می‌شود چرا پاک‌سازی آوار صرفاً کار عمرانی نیست. پیش از ساخت باید خطر مهمات عمل‌نکرده بررسی شود، آوار جابه‌جا شود، مسیرها باز شوند و زیرساخت‌های پایه قابل دسترس شوند. تصویر شاخص این تحلیل—ماشین‌آلات در حال پاک‌سازی آوار—دقیقاً همین مرحله را نشان می‌دهد: بازسازی واقعی از رفع موانع فیزیکی آغاز می‌شود، نه از مراسم افتتاح.

پول هست، اما آیا پول قابل خرج‌کردن است؟

سازوکارهای مالی متعددی ایجاد شده‌اند: Horizon Fund سازمان ملل، Team Gaza اتحادیه اروپا، صندوق بازسازی و توسعه فلسطین در بانک جهانی و کانال‌های دوجانبه. مشکل این است که تعدد صندوق‌ها بدون هماهنگی می‌تواند گزارش‌دهی تکراری، رقابت برای منابع و شکاف میان تعهد و پرداخت ایجاد کند.

بانک جهانی در ژوئیه گفت حدود ۷۰ میلیون دلار پروژه متوقف‌شده در غزه دارد که در حوزه آب، فاضلاب، انرژی، خدمات اجتماعی و سلامت می‌توانند نسبتاً سریع از سر گرفته شوند. این نشان می‌دهد همه چیز نیازمند ساخت پروژه از صفر نیست. اما حتی این پروژه‌های آماده نیز به دسترسی، بانکداری و نهاد اجرایی نیاز دارند.

رونما پیش‌تر خبر طرح ۲.۴۵ میلیارددلاری هیئت صلح را پوشش داده بود. نسبت این بسته با نیاز ۷۱.۴ میلیارددلاری نشان می‌دهد که ارزش آن در «بازکردن قفل اجرا» است، نه در تأمین کل بازسازی.

ضدتحلیل: شاید انتظار ما از یک سال اول غیرواقعی است

قوی‌ترین ضدتحلیل این است که هیچ بازسازی پساجنگی با تأمین کامل بودجه و حل همه مسائل سیاسی در سال اول آغاز نمی‌شود. در این نگاه، ایجاد صندوق‌ها، تشکیل نهاد انتقالی، پاک‌سازی آوار و احیای تدریجی خدمات خود نشانه گذار از امداد به بازسازی است. کندی لزوماً شکست نیست؛ بخشی از هزینه طبیعی ویرانی عظیم و خطر امنیتی است.

این استدلال معتبر است، به‌ویژه وقتی حجم خسارت و نیاز ۷۱ میلیارددلاری را در نظر بگیریم. اما برای اینکه «کندی طبیعی» از «بن‌بست سیاسی» تفکیک شود، باید خروجی‌های قابل سنجش دیده شود: چند کیلومتر راه پاک‌سازی شد؟ چند مگاوات برق برگشت؟ چه میزان مصالح وارد شد؟ چند خانواده از چادر به سرپناه پایدار منتقل شدند؟ چه میزان از تعهدهای مالی واقعاً پرداخت شد؟ بدون این داده‌ها، نمی‌توان تأخیر را صرفاً فنی دانست.

چه چیزی این تحلیل را تغییر می‌دهد؟

اگر در ماه‌های آینده کمیته فلسطینی وارد غزه شود و اختیار اجرایی واقعی بگیرد، نیروی تثبیت مستقر شود، دسترسی به دو سوم مناطق محدودشده به‌طور معنادار باز شود، جریان مصالح قابل پیش‌بینی گردد، برق و آب در مقیاس وسیع بازگردد و صندوق‌های مالی از «تعهد» به «پرداخت و تحویل پروژه» حرکت کنند، تز رونما تضعیف می‌شود. در آن صورت می‌توان گفت مشکل عمدتاً تأخیر اجرایی بوده، نه فقدان چارچوب سیاسی-امنیتی.

سه سناریوی پیش رو

۱. گذار واقعی به بازسازی

دسترسی بازتر می‌شود، ترتیبات امنیتی اجرا می‌شوند و نهاد فلسطینی اختیار می‌گیرد. در این حالت، احیای آب، برق، سلامت، آموزش و مسکن از پروژه‌های پراکنده به برنامه منطقه‌ای تبدیل می‌شود.

۲. «جزایر بازسازی» در یک غزه محدودشده

پروژه‌ها در چند منطقه امن اجرا می‌شوند، اما تردد، تجارت و اتصال اقتصادی محدود می‌ماند. ظاهر فیزیکی برخی مناطق بهتر می‌شود، اما اقتصاد و حکومت یکپارچه احیا نمی‌شوند.

۳. بازگشت به امداد دائمی

اگر خشونت ادامه یابد و ترتیبات انتقالی اجرا نشوند، منابع عمدتاً صرف سرپناه اضطراری، غذا و سلامت می‌شوند. غزه از «بازسازی» دوباره به چرخه امداد بلندمدت برمی‌گردد.

شاخص‌های قابل رصد

• ۷۲ ساعت: ورود تجهیزات و اقلام زمستانی، وضعیت حملات و دسترسی امدادی.
• یک هفته: تصمیم درباره استقرار نیروی تثبیت و ورود اعضای کمیته اداره غزه.
• یک ماه: مبلغ واقعی پرداخت‌شده از صندوق‌ها، قراردادهای شروع‌شده و حجم پاک‌سازی آوار.
• سه ماه: بازگشت برق، آب، فاضلاب، بانکداری و خدمات عمومی در مقیاس منطقه‌ای.
• یک سال: نسبت خانوارهای منتقل‌شده از اسکان اضطراری به مسکن پایدار و سهم پروژه‌های تکمیل‌شده از برنامه ۱۸ماهه.

پرسش‌های متداول

جمع‌بندی

یک سال پس از آتش‌بس، مسئله غزه دیگر فقط «پایان دادن به جنگ» نیست. آزمون تازه این است که آیا توقف نسبی جنگ می‌تواند به حکمرانی، امنیت، دسترسی، سرمایه‌گذاری و زندگی عادی تبدیل شود. شواهد فعلی می‌گویند این گذار هنوز ناقص است.

پول لازم است، اما کافی نیست. بازسازی زمانی واقعاً آغاز می‌شود که یک کامیون سیمان بتواند با قاعده قابل پیش‌بینی وارد شود، یک نهاد فلسطینی بتواند قرارداد را اجرا کند، یک بانک پرداخت را انجام دهد، یک نیروی امنیتی از پروژه حفاظت کند و یک خانواده بداند خانه‌ای که ساخته می‌شود دوباره در چرخه جنگ از بین نخواهد رفت.

منابع اصلی تحقیق

• UNSCO — گزارش به AHLC، ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶
• اتحادیه اروپا، سازمان ملل و بانک جهانی — ارزیابی نهایی خسارت و نیازهای غزه، ۲۰ آوریل ۲۰۲۶
• UNSCO — نشست سطح‌بالای احیای اولیه غزه، ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶
• بانک جهانی — نشست گروه اهداکنندگان فلسطین، ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶
• OCHA — وضعیت انسانی غزه، ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶