ترامپ و زلنسکی هر دو صلح می‌خواهند؛ اختلاف بر سر ابزار مذاکره‌ی نوامبر را چه می‌کند؟

روز چهارشنبه ۶ آبان (۲۸ اکتبر) ترامپ گفت دیداری میان پوتین و زلنسکی «خیلی زود» ترتیب داده می‌شود و «پیشرفت زیادی» در پرونده‌ی روسیه و اوکراین هست؛ نه تاریخی داد و نه مکانی، و نه کی‌یف و نه مسکو برگزاری چنین دیداری را تأیید کرده‌اند. همان روز زلنسکی در تلگرام نوشت با ترامپ «در یک طرف» ایستاده، چون هر دو پایان جنگ را می‌خواهند، اما «ابزارها» را متفاوت می‌بیند. پرسش این تحلیل همین فاصله است: اختلاف بر سر ابزار دقیقاً کجاست، و چه اثری بر مذاکره‌ی سه‌جانبه‌ای دارد که قرار است در نیمه‌ی نخست نوامبر برگزار شود؟

اختلاف دقیقاً بر سر چه ابزارهایی است؟

ادبیات دو طرف نشان می‌دهد این اختلاف چند لایه دارد. نخست، تحریم و تجارت: وزارت خزانه‌ی آمریکا ۹ اکتبر برخی معاملات مربوط به دیزل روسی را مجاز کرد و ترامپ ۱۸ اکتبر گفت نمی‌خواهد کاری کند که روسیه را «از روی نادانی» از میز مذاکره دور کند. زلنسکی ۱۶ اکتبر گفته بود این معافیت «پول بیشتری مستقیم به جیب پوتین» می‌ریزد. این تصمیم در بستر جهشی در قیمت انرژی در جنگ با ایران هم قابل‌فهم است؛ برنت هنوز بالای ۱۰۰ دلار است. این ربط را رونما استنباط می‌کند و در منابع خوانده‌شده تصریح نشده است.

دوم، ابزار فشار نظامی: زلنسکی می‌گوید اوکراین ماهانه حدود ۱۲ رهگیر پاتریوت از آمریکا می‌گیرد و فقط در اکتبر ۳۵ فروند مصرف کرده است؛ از ترامپ بسته‌ی ویژه پیش از زمستان خواسته. حملات پهپادی اوکراین به زیرساخت نفتی روسیه، از جمله حمله‌ی ۱۸ اکتبر به پایانه‌ی نفتی سن‌پترزبورگ، همان چیزی است که ترامپ آن را نشانه‌ی بی‌میلی کی‌یف به صلح می‌خواند و کی‌یف ابزار فشار بر درآمد جنگی مسکو.

سوم، ترتیب موضوعات. زلنسکی می‌گوید طرح‌های آمریکایی شامل مناطق غیرنظامی، ترتیبی برای نیروگاه هسته‌ای زاپوریژیا، مبادله‌ی احتمالی سرزمین و منطقه‌ی حائل در دونباس است؛ کی‌یف آماده‌ی بحث است، اما این موضوعات را فقط در گفت‌وگوی رهبران قابل‌حل می‌داند، نه با اسناد مقدماتی. به‌گفته‌ی او بحث درباره‌ی خواسته‌های امنیتی روسیه، از جمله بازگرداندن حضور نظامی ناتو به مرزهای ۱۹۹۷، پیش از روشن‌شدن ضمانت‌های خود اوکراین زود است.

چهارم، هراس از معامله‌ای بالای سر کی‌یف. زلنسکی نزدیکی اقتصادی واشنگتن و مسکو (دیزل، کود، گاز، دارایی‌های بلوکه‌شده، تخفیف تحریم) را «ازدواج اقتصادی» خوانده و درباره‌ی دیدار احتمالی ترامپ، پوتین و شی در پکن گفته نمی‌خواهد به «یالتای ۲» تبدیل شود. این دو اظهار از یک گزارش خبری درباره‌ی گفته‌های او آمده و ترجمه‌ی تحت‌اللفظی تلگرام او نیست.

دو هفته‌ی گذشته به‌ترتیب

1. ۹ اکتبرخزانه‌داری آمریکا برخی معاملات دیزل روسی را مجاز می‌کند؛ همان روز دو تیم مذاکره‌کننده‌ی آمریکایی و اوکراینی در میامی دیدار دارند.
2. ۱۸ اکتبرترامپ می‌نویسد زلنسکی «نمی‌خواهد این جنگ تمام شود و احتمالاً هیچ‌وقت نمی‌خواست»؛ زلنسکی در یک برنامه‌ی تلویزیونی آمریکایی می‌گوید تعلیق تحریم‌ها به پوتین کمک می‌کند و تبادل اطلاعاتی با واشنگتن بازگشته است.
3. ۲۰ و ۲۱ اکتبرویتکاف در اسلو با زلنسکی و رهبران اروپایی دیدار می‌کند و روز بعد حدود سه ساعت با پوتین در سن‌پترزبورگ گفت‌وگو می‌کند.
4. ۲۳ اکتبرتبادل ۲۷۰ اسیر از هر طرف؛ اعلام آتش‌بس موضعی در اولشکی برای حدود ۲۰۰۰ ساکن، که قرار بود از ۲۷ اکتبر آغاز شود.
5. ۲۴ و ۲۵ اکتبرزلنسکی می‌گوید سرعت استارلینک به حالت پیشین برگشته؛ در گفت‌وگویی دیگر تأکید می‌کند سقف‌گذاری برای ارتش اوکراین را نمی‌پذیرد.
6. ۲۸ اکتبرترامپ از دیدار «خیلی زود» پوتین و زلنسکی می‌گوید؛ زلنسکی از «هم‌طرفی در هدف و تفاوت در ابزار» حرف می‌زند.

بیشتر بخوانید: پوتین از «نگرانی» گفت، پزشکیان از «منطقه بدون آمریکا»؛ مسکو در آستانه دور تازه جنگ چه چیزی به ایران می‌دهد؟

مسکو و کی‌یف بر سر چه ایستاده‌اند؟

بر پایه‌ی گزارش‌های منتشرشده، مسکو خواهان خروج اوکراین از دونباس شرقی و صرف‌نظر از ناتو است و به‌جای آتش‌بس موقت، ترتیبی پایدار می‌خواهد. کی‌یف به‌گزارش‌ها حاضر است روی خطوط کنونی بایستد ولی حاکمیت روسیه بر سرزمین‌های اشغالی را رسمی نمی‌کند و محدودیت بر اندازه‌ی ارتش را نمی‌پذیرد. به‌گفته‌ی یک تحلیلگر مرکز تحلیل سیاست اروپایی، دست‌کم در دور پیش‌رو «پیشرفت بزرگی» محتمل نیست؛ این برآورد یک نظر است و واقعیت تأییدشده نیست.

نکته‌ی مهم این است که این دو موضع حتی بدون اختلاف واشنگتن و کی‌یف هم فاصله‌ی بزرگی دارند. اختلاف آمریکا و اوکراین بر این فاصله افزوده می‌شود: اگر کی‌یف احساس کند واشنگتن به‌جای فشار بر مسکو، به کی‌یف فشار می‌آورد، انگیزه‌ی کمتری برای پذیرش مقدمات دارد؛ و اگر مسکو احساس کند شکاف را می‌شود عمیق‌تر کرد، انگیزه‌ی بیشتری برای تأخیر.

قوی‌ترین استدلال در دفاع از رویکرد ترامپ

مدافعان این رویکرد می‌گویند تحریم تازه مسکو را از میز مذاکره دور می‌کند، فشار بر مسکو بدون نشستن او پشت میز بی‌ثمر است، و حفظ ارتباط با پوتین تا اینجا به دیدار ویتکاف، تبادل اسیر و آتش‌بس موضعی انجامیده است. این نتایج واقعی‌اند و تحلیل نباید آن‌ها را نادیده بگیرد. ضعف استدلال آن است که این دستاوردها کوچک و موضعی‌اند، هنوز هیچ‌یک به مسئله‌ی قلمرو یا ضمانت نمی‌رسد، و دیزل معافیت‌شده درآمدی است که ممکن است مسکو را در مذاکره سرسخت‌تر کند. هر دو برداشت با شواهد فعلی سازگارند؛ داوری میان‌شان به نتیجه‌ی مذاکره‌ی نوامبر وابسته است.

چه چیزی هنوز معلوم نیست؟

روشن نیست دیدار پوتین و زلنسکی واقعاً برنامه‌ریزی شده یا جمله‌ای گفته‌شده پیش از انتخابات ۳ نوامبر (۱۲ آبان) آمریکا. تاریخ و مکان دقیق گفت‌وگوی سه‌جانبه، حضور رهبران یا فقط هیئت‌ها، و نقش اروپا هم اعلام نشده است. اینکه مسکو دیدار روسای‌جمهور را می‌پذیرد یا نه، در منابع خوانده‌شده نیامده است. محتوای دقیق طرح‌های آمریکایی را هم فقط از زبان زلنسکی می‌دانیم و منبع مستقلی آن را تأیید نکرده.

نتیجه‌ای که پشتوانه‌ی قوی‌تری دارد: شواهد فعلی از ادامه‌ی تنش میان واشنگتن و کی‌یف بر سر ابزار، همراه با فاصله‌ی عمیق مسکو و کی‌یف بر سر قلمرو و ضمانت، پشتیبانی می‌کند؛ نه از توافق سریع. شاخص‌هایی که این نتیجه را تغییر می‌دهند: اعلام رسمی تاریخ و مکان گفت‌وگوی ابوظبی، تأیید مسکو برای دیدار رهبران، لغو یا تمدید معافیت دیزل، و ارسال بسته‌ی پاتریوت درخواستی زلنسکی.