جنگ اعداد در هرمز: سنتکام از ۴۰۰ کشتی می‌گوید، سپاه از مین؛ داده‌های مستقل چه می‌گویند؟

در دو روز گذشته دو روایت متضاد از وضعیت تنگه هرمز منتشر شده است. دریادار برد کوپر، فرمانده سنتکام، روز جمعه ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ در پیامی ویدئویی گفت تنگه «برای تجارت باز» است و نه ایران، بلکه آمریکا و شرکای منطقه‌ای آن آن را کنترل می‌کنند. تقریباً هم‌زمان، سپاه پاسداران و رسانه‌های رسمی ایران اعلام کردند دو نفتکش حامل هر یک نزدیک به دو میلیون بشکه نفت هنگام عبور از مسیر «مجاز‌نشده» با مین برخورد کرده و آتش گرفته‌اند. این مطلب می‌پرسد: وقتی هر دو طرف عدد و ادعا ارائه می‌کنند، کدام بخش از تصویر را می‌توان با داده سنجید و کدام بخش هنوز فقط ادعا است؟

تز: تنگه هرمز امروز یک آبراه با دو نظام کنترل است

تز این تحلیل آن است که تنگه نه کاملاً بسته است و نه کاملاً باز. دو نظام رقیب هم‌زمان کار می‌کنند: نظام مجوزدهی ایران، که از کشتی‌ها می‌خواهد پیش از عبور مجوز بگیرند و سامانه‌های ردیابی را خاموش نکنند، و نظام اسکورت و پشتیبانی آمریکا و شرکای منطقه‌ای. حادثه‌ها و افت ترافیک بیشتر بر کشتی‌هایی متمرکز است که میان این دو نظام مسیر خود را انتخاب می‌کنند. این تز زمانی تقویت می‌شود که داده مستقل نشان دهد کشتی‌های دارای مجوز ایران یا کشتی‌های اسکورت‌شده تفاوت معناداری در نرخ حادثه دارند؛ و زمانی تضعیف می‌شود که حوادث بدون ارتباط با مسیر و وضعیت ردیاب‌ها رخ دهد.

چه اتفاقی افتاده است

به‌گفته سپاه و رسانه‌های رسمی ایران، یکی از دو نفتکش پس از برخورد با مین دچار انفجار و «آتش شدید» شد و دومی هم در پی برخورد با مین در آتش فرو رفت و از حرکت ماند. رسانه‌های رسمی ایران افزودند این کشتی‌ها سامانه موقعیت‌یاب و رادار را خاموش کرده و مسیری را رفته‌اند که ایران اجازه نداده بود. فرمانده نیروی دریایی سپاه، دریادار علی اعظمی، همین هفته هشدار داده هر شناوری که سامانه‌های ناوبری خود را غیرفعال کند «متخاصم» تلقی می‌شود. گزارش‌های منتشرشده تصریح می‌کنند که تأیید مستقلی از این ادعاها وجود ندارد و نام کشتی‌ها، پرچم، مبدأ محموله و تلفات اعلام نشده است.

این ادعا آخرین حلقه یک زنجیره است. نیروی دریایی ایران روز سه‌شنبه ۱۳ اکتبر از آتش‌سوزی یک نفتکش در منطقه‌ای «ممنوعه» شرق تنگه خبر داد و سپاه روز چهارشنبه ۱۴ اکتبر گفت کشتی کانتینری حامل بیش از ۲٬۵۰۰ کانتینر پس از برخورد با مین غرق شده است. همان روز مقام‌های دریایی، طبق گزارش‌ها، از غرق شدن یک کشتی کانتینری و یک فله‌بر پس از اصابت «پرتابه» سخن گفتند؛ یعنی علت اعلام‌شده در دو روایت یکی نیست. روز جمعه ۱۶ اکتبر نیز آتش‌سوزی تازه‌ای در خلیج عمان گزارش شد و آژانس تجارت دریایی بریتانیا (یوکی‌ام‌تی‌او) اعلام کرد نفتکش پرچم جزایر مارشال «سافین پرینسیپال» در ۶۸ مایل دریایی ساحل جبیل عربستان با «پرتابه ناشناس» هدف گرفته شد؛ خدمه ایمن‌اند و مسئولیت حمله به هیچ طرفی نسبت داده نشده است.

جنگ اعداد: سنتکام در برابر داده ردیابی

این اعداد ضرورتاً متناقض نیستند. ۱۰۰ میلیون بشکه در هفت روز میانگین حدود ۱۴٫۳ میلیون بشکه در روز می‌دهد، که میان دو روز منفرد ۲۰٫۸ و ۲٫۹ میلیون جا می‌گیرد. اما همین گستره نشان می‌دهد جریان نفت به‌شدت نوسانی است و هر عدد تک‌روزه یا ادعای هفتگی را باید با سری زمانی کامل سنجید که در دسترس این تحلیل نبود. افزون بر این، تیتر یک گزارش خبری به نقل از یوکی‌ام‌تی‌او از «۷۰ درصد کمتر از سطح پیش از درگیری» خبر می‌دهد؛ متن کامل آن گزارش در زمان نگارش باز نشد، پس این عدد فقط به‌عنوان نشانه وجود ارقام رقیب ذکر می‌شود.

سازوکار: چرا حادثه و افت ترافیک هم‌زمان می‌شوند

سازوکار پیشنهادی ساده است. وقتی ایران می‌گوید مسیر غیرمجاز مین‌گذاری یا هدف حمله است، اپراتور کشتی باید میان ریسک مسیر ایرانی، ریسک مسیر اسکورت‌شده و ریسک ماندن در بندر یکی را انتخاب کند. هر حادثه، چه ثابت‌شده چه فقط ادعایی، هزینه بیمه خطر جنگ و احتمال انصراف را بالا می‌برد. هم‌زمانی روز ۱۱ اکتبر (شش حمله و افت شدید جریان نفت) با این سازوکار سازگار است، هرچند هم‌زمانی اثبات علیت نیست و داده بیمه یا نرخ کرایه در دسترس این بررسی نبود. به همین دلیل بخش بازار انرژی را باید در پیوند با گزارش قیمت برنت خواند، نه جایگزین آن.

اثر بر ایران: صفر صادرات و درآمدی که برنمی‌گردد

برای ایران کانال اصلی اثر روشن‌تر از خود تنگه است. بر پایه داده یک شرکت اطلاعات انرژی، صادرات دریایی نفت خام ایران در هفته دوم سپتامبر به صفر رسید و تا ۵ اکتبر صفر ماند؛ صادرات گاز مایع نیز در سپتامبر ۴۸ درصد نسبت به ماه قبل افت کرد و به پایین‌ترین سطح دست‌کم از ژانویه ۲۰۲۳ رسید. حدود ۸۳ میلیون بشکه نفت خام ایران روی آب انبار شده که ۴۳ میلیون آن غرب تنگه هرمز و پشت محاصره گیر کرده است. سنتکام می‌گوید دست‌کم ۲۵ میلیارد دلار از صادرات نفت ایران را مانع شده و با شرکای آمریکایی نزدیک به ۳۵۰ میلیون دلار دارایی دیجیتال را مسدود کرده است. کوپر افزوده است ایران «واردات و صادرات دریایی ندارد» مگر کمک‌های بشردوستانه. این‌ها ادعاهای مقام نظامی آمریکا است و مستقل تأیید نشده، اما با داده صادرات صفر هم‌خوان است. وزارت خزانه‌داری آمریکا هم ۲۳ مهر دو بانک فراساحلی وابسته به بانک ملی و بانک شهر، چند صرافی و واسطه فروش نفت را تحریم کرد؛ جزئیات را در گزارش پیشین رونما ببینید.

در سمت دیگر، صندوق بین‌المللی پول در پیش‌بینی اکتبر ۲۰۲۶ برای ۲۰۲۶ رشد منفی ۳٫۳ درصد برای عربستان، منفی ۳٫۹ درصد برای امارات، منفی ۱۵٫۶ درصد برای قطر و منفی ۱۶٫۷ درصد برای کویت را پیش‌بینی کرده، اما برای ۲۰۲۷ جهش‌هایی مانند ۷٫۹ درصد برای عربستان را. یعنی هزینه اختلال به ایران محدود نیست و بازار منطقه نیز آن را در قیمت‌گذاری رشد خود وارد کرده است.

بازیگران و منافع

قوی‌ترین دیدگاه مخالف

مخالفان تز می‌توانند بگویند آنچه «دو نظام» می‌نامیم در واقع تلاش یک طرف برای ساختن روایت است. آمریکا با عبور ۴۰۰ کشتی می‌خواهد نشان دهد محاصره و اسکورت جواب داده و ایران با اعلام حادثه‌های مین‌گذاری می‌خواهد بازدارندگی و تأیید حق مجوزدهی را به نمایش بگذارد. طبق این نگاه، شمار واقعی حادثه‌ها کم‌تر از ادعاها و اثر روانی آن‌ها بیش‌تر از اثر فیزیکی است. شواهد موجود نمی‌تواند این فرض را رد کند، چون بخش مهمی از ادعاها (مین‌ها، نام کشتی‌ها، تلفات) هنوز بدون سند مستقل است.

آنچه روشن نیست

سند مستقل برای دو نفتکش ۱۷ و ۱۸ اکتبر، شامل نام، پرچم، مالک و وضعیت خدمه، منتشر نشده است. علت دقیق غرق شدن کشتی‌های ۱۴ اکتبر (مین یا پرتابه) میان دو روایت متفاوت است. مهاجم حمله به «سافین پرینسیپال» تعیین نشده. سری زمانی کامل عبور روزانه، نرخ بیمه و کرایه در دسترس نبود و رقم ۷۰ درصد افت اکتبر را نتوانستیم از متن کامل بسنجیم.

شاخص‌های رصد

پرسش‌های متداول

آیا تنگه هرمز بسته است؟

بسته کامل نیست. سنتکام می‌گوید حدود ۴۰۰ کشتی در هفت روز عبور کرده‌اند؛ اما داده‌های ردیابی و گزارش‌های دریایی افت شدید جریان و حمله‌های مکرر را نشان می‌دهند. میزان دقیق باز بودن بسته به معیار (تعداد کشتی یا بشکه) و بازه زمانی متفاوت است.

آیا برخورد دو نفتکش با مین تأیید شده است؟

خیر. تا این لحظه فقط سپاه و رسانه‌های رسمی ایران آن را گفته‌اند و گزارش‌های خبری تأیید مستقلی نیافته‌اند.

این وضعیت چه ربطی به درآمد ایران دارد؟

بر پایه داده‌های ردیابی، صادرات دریایی نفت خام ایران از هفته دوم سپتامبر صفر بوده؛ محاصره دریایی آمریکا و تحریم‌های مالی مهم‌ترین عامل این وضعیت‌اند، نه صرفاً حوادث هرمز.