بن‌بست در مذاکرات ایران و آمریکا؛ تلاش تازه برای توافق

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، می‌گوید مذاکرات ایران و آمریکا طی چند ماه گذشته به بن‌بست رسیده و بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف، تلاش میانجی‌ها برای مهار جنگ را دشوار کرده است. او هم‌زمان گفت آنکارا، قطر، پاکستان و عمان همچنان برای نزدیک‌کردن مواضع تهران و واشنگتن تلاش می‌کنند و پیشنهادهای تازه‌ای به طرف‌ها منتقل شده است.

آنکارا چه می‌گوید؟

فیدان در گفت‌وگویی تلویزیونی در ۱۹ سپتامبر گفت نشانه بن‌بست فقط در متوقف‌شدن گفت‌وگوها دیده نمی‌شود؛ گسترش درگیری به یمن، باب‌المندب و حملات علیه عربستان نیز از نگاه او بخشی از پیچیده‌ترشدن بحران منطقه‌ای است. او تأکید کرد تمرکز ترکیه بر رساندن مذاکرات ایران و آمریکا به نتیجه است، اما فاصله اعتماد میان دو طرف همچنان مانع اصلی به شمار می‌رود.

وزیر خارجه ترکیه گفت تهران و واشنگتن پیش‌تر در پاکستان به نوعی تفاهم رسیده بودند، اما در مرحله اجرا اختلاف‌ها دوباره ظاهر شد و هر طرف روند بعدی را بر اساس برداشت و منافع خود تفسیر کرد. این توصیف با وضعیت فعلی دیپلماسی همخوان است: تماس‌های غیرمستقیم قطع نشده، اما هنوز توافقی که بتواند چرخه حمله و پاسخ را متوقف کند شکل نگرفته است.

چه چیزی تازه است؟

نکته تازه در سخنان فیدان، تأکید بر وجود «پیشنهادهای جدید» برای طرف‌های درگیر است. او جزئیات این پیشنهادها را علنی نکرد و نگفت کدام کشور یا مجموعه کشورها متن مشخصی ارائه کرده‌اند. بنابراین نمی‌توان از این سخنان نتیجه گرفت که توافق تازه‌ای نزدیک است. آنچه می‌دانیم این است که چند کانال میانجی‌گری به‌طور هم‌زمان فعال مانده و ترکیه نیز خود را بخشی از این شبکه می‌داند.

فیدان همچنین گفت همان روز با میانجی‌های قطری گفت‌وگو کرده است. قطر به دلیل روابط کاری با تهران و واشنگتن و قرارگرفتن در معرض پیامدهای مستقیم بحران، یکی از کانال‌های فعال تماس بوده است. پاکستان و عمان نیز در مراحل مختلف میان دو طرف نقش داشته‌اند.

چرا اکنون مهم است؟

اظهارات تازه در زمانی مطرح می‌شود که بحران ایران و آمریکا دیگر فقط به برخورد مستقیم دو طرف محدود نیست. درگیری یمن و عربستان، امنیت مسیر باب‌المندب و وضعیت کشتیرانی منطقه به پرونده اصلی گره خورده‌اند. فیدان گفت ترکیه نمی‌پذیرد عربستان به بخشی از جنگ ایران و آمریکا تبدیل شود و تأکید کرد ریاض در پی ورود به آن جنگ نیست.

او هم‌زمان درباره پیمان دفاعی سه‌جانبه ترکیه، عربستان و پاکستان موسوم به «ائتلاف مکه» گفت روند ایجاد دبیرخانه و ستاد نظامی آن تقریباً تکمیل شده و مرحله بعدی، اعزام نیروهای انسانی و عملیاتی‌شدن ساختار است. این بخش از سخنان او نشان می‌دهد آنکارا در کنار میانجی‌گری دیپلماتیک، برای سناریوی تداوم ناامنی منطقه‌ای نیز در حال تقویت همکاری دفاعی است.

آنچه هنوز نمی‌دانیم

هنوز روشن نیست پیشنهادهای تازه دقیقاً شامل چه امتیازها یا تعهدهایی است، آیا تهران و واشنگتن آن‌ها را مبنای مذاکره پذیرفته‌اند و چه سازوکاری برای اجرای هر توافق احتمالی در نظر گرفته شده است. همچنین مشخص نیست اختلاف بر سر اجرای تفاهم‌های قبلی چگونه قرار است حل شود. نبود این جزئیات باعث می‌شود هر ادعایی درباره نزدیک‌بودن توافق، فراتر از شواهد موجود باشد.

از سوی دیگر، میانجی‌گری چندجانبه می‌تواند هم فرصت و هم مشکل ایجاد کند. تعدد کانال‌ها امکان انتقال پیام را بالا می‌برد، اما اگر پیشنهادها و تضمین‌های متفاوتی هم‌زمان مطرح شوند، احتمال اختلاف برداشت نیز افزایش می‌یابد. مسئله اصلی فقط رسیدن به یک متن نیست؛ طرف‌ها باید درباره ترتیب اجرای تعهدات و سازوکار راستی‌آزمایی نیز به توافق برسند.

مسیر بعدی چه خواهد بود؟

نشانه قابل سنجش بعدی، واکنش رسمی تهران و واشنگتن به پیشنهادهای تازه‌ای است که فیدان از آن‌ها سخن گفت. همچنین باید دید تماس‌های قطر، پاکستان، عمان و ترکیه به نشست رسمی یا اعلام چارچوب تازه‌ای منجر می‌شود یا نه. تا آن زمان، دقیق‌ترین توصیف وضعیت این است که کانال‌های دیپلماتیک باز مانده‌اند، اما بن‌بست سیاسی و بی‌اعتمادی هنوز شکسته نشده است.