تصرف سه فرودگاه تیگرای؛ توافق صلح زیر فشار جنگ

تصرف فرودگاه‌های مکله، آکسوم و شیره به دست نیروهای تیگرای و اختلال گسترده اینترنت و تلفن، بحران شمال اتیوپی را از اختلاف سیاسی به رقابت بر سر کنترل قلمرو، ارتباطات و آسمان برده است. اما این دو تحول علت اولیه فروپاشی صلح نیستند؛ نشانه‌اند که تعهدهای به‌هم‌پیوسته توافق پرتوریا—خلع سلاح، بازگشت اقتدار فدرال، حل مناقشه‌های ارضی و خروج نیروهای خارجی—بدون داور و ضمانت اجرای مؤثر رها شده‌اند.

تز رونما: توافق نوامبر ۲۰۲۲ هنوز رسماً لغو نشده، اما معماری اجرای آن عملاً توخالی شده است. اگر طرف‌ها فقط درباره توقف تیراندازی مذاکره کنند و ترتیب اجرای تعهدهای حل‌نشده را بازطراحی نکنند، هر آتش‌بس تازه نیز احتمالاً وقفه‌ای تاکتیکی خواهد بود، نه بازگشت پایدار به صلح.

خلاصه تحلیل

• توقیف سه فرودگاه و گسترش نبرد به عفار و امهارا تأیید شده؛ اما شمار تلفات و مسئول آغاز همه جبهه‌ها مستقل تأیید نشده است.
• اختلال ارتباطی واقعی است، ولی این ادعا که رهبری تیگرای دستور قطع شبکه را داده محل اختلاف است؛ اپراتورها نیز توضیح علنی نداده‌اند.
• فرودگاه‌ها هم مسیر غیرنظامی و امدادی‌اند و هم دارایی راهبردی؛ کنترل آنها می‌تواند پروازهای فدرال را محدود کند، اما به‌تنهایی برتری هوایی دولت را از میان نمی‌برد.
• آزمون واقعی صلح، بازگشت صرف به متن ۲۰۲۲ نیست؛ ایجاد جدول زمانی، ناظر معتبر و سازوکار حل اختلاف برای تعهدهایی است که اجرای یکی به دیگری وابسته مانده است.

واقعیت، ادعا و داوری شواهد

فرودگاه‌ها چه چیزی را تغییر دادند؟

کنترل فرودگاه در یک جنگ داخلی فقط تغییر مالکیت یک ساختمان نیست. مکله مسیر اصلی رفت‌وآمد هوایی مرکز تیگرای است؛ آکسوم و شیره نیز برای جابه‌جایی غیرنظامیان، کارکنان امدادی و اتصال غرب و مرکز منطقه اهمیت دارند. توقف پروازها هزینه فوری برای مردم دارد و توان تخلیه مجروحان، رساندن کمک و مشاهده مستقل میدان را محدود می‌کند.

در سطح نظامی، فرودگاه‌ها نقاطی برای کنترل دسترسی‌اند. در اختیار گرفتن آنها می‌تواند استقرار نیرو، عملیات لجستیکی و استفاده احتمالی دولت فدرال از باندهای داخل تیگرای را دشوار کند. با این حال، گزاره «تیگرای با سه فرودگاه برتری هوایی دولت را شکست» نادرست است. هواگردها و پهپادهای فدرال می‌توانند از پایگاه‌های بیرون منطقه عمل کنند؛ آنچه تغییر کرده هزینه، زمان و کیفیت دسترسی است، نه حذف توان هوایی.

این تفاوت مهم است، چون هر دو طرف انگیزه دارند یک اقدام محدود را به‌صورت پیروزی راهبردی روایت کنند. برای تیگرای، فرودگاه‌ها نماد بازپس‌گیری اختیار از دولت فدرال‌اند. برای آدیس‌آبابا، تصرف آنها شاهدی برای نقض صلح و توجیه پاسخ نظامی است. واقعیت میان این دو روایت قرار دارد: اقدام تیگرای تعهدهای توافق را نقض می‌کند و هم‌زمان نشان می‌دهد ترتیبات سیاسی‌ای که باید مانع چنین اقدامی می‌شد، پیش‌تر از کار افتاده بود.

خاموشی ارتباطی؛ سپر نظامی یا فشار بر جامعه؟

داده‌های پایش شبکه و تجربه کاربران از اختلال جدی اینترنت و تماس حکایت دارد. این واقعیت را باید از انتساب مسئولیت جدا کرد. گزارش چهار منبع مطلع، دستور قطع شبکه به اپراتورها را به رهبری تیگرای نسبت می‌دهد؛ در برابر، منبعی نزدیک به این رهبری دولت فدرال را متهم کرده است. نبود پاسخ علنی اپراتورها و دسترسی محدود خبرنگاران اجازه داوری قطعی نمی‌دهد.

فرضیه نظامی روشن است: شبکه تلفن همراه می‌تواند برای ارسال تصویر، تعیین موقعیت، هشدار حمله و هماهنگی پهپادها یا نیروهای زمینی به کار رود. قطع شبکه ممکن است بخشی از این زنجیره را مختل کند. اما شبکه نظامی الزاماً به زیرساخت تجاری وابسته نیست و خاموشی کامل، نیروهای محلی را نیز از فرماندهی، تدارک و هشدار محروم می‌کند. بنابراین ادعای «قطع اینترنت پهپادها را کور می‌کند» بیش از حد قطعی است.

اثر قطعی‌تر بر غیرنظامیان است: ارتباط خانواده‌ها، پرداخت موبایلی، برداشت و انتقال پول، فعالیت کسب‌وکارها و ثبت نقض حقوق بشر دشوار می‌شود. هجوم گزارش‌شده مردم برای خرید کالا و دریافت پول نقد نیز نشان می‌دهد خاموشی فقط یک ابزار فنی نیست؛ انتظارات جامعه از جنگ را تغییر می‌دهد. وقتی مردم تصور می‌کنند ارتباط و بانک ممکن است از دسترس خارج شود، رفتار احتیاطی آنان خود به کمبود، صف و فشار اقتصادی دامن می‌زند.

پرتوریا روی کاغذ چه می‌خواست؟

توافق ۲ نوامبر ۲۰۲۲ چند معامله را به یکدیگر گره زد: توقف دائمی خصومت‌ها؛ پرهیز از حمله هوایی، خرابکاری و استفاده از نیروهای نیابتی؛ خلع سلاح هماهنگ نیروهای تیگرای؛ بازگشت اقتدار قانون اساسی و نهادهای فدرال؛ احیای خدمات؛ دسترسی بشردوستانه؛ و ایجاد سازوکار نظارت و راستی‌آزمایی. این طراحی می‌توانست جنگ را متوقف کند، اما برای مرحله دشوار پس از جنگ به توالی دقیق و ضمانت اجرای کافی نیاز داشت.

مسئله این بود که هر تعهد برای یک طرف «اول» و برای طرف دیگر «مشروط» بود. دولت فدرال خلع سلاح را پیش‌نیاز حاکمیت واحد می‌دید. رهبران تیگرای امنیت منطقه، خروج نیروهای خارجی و حل وضعیت قلمروهای مورد مناقشه را پیش‌نیاز خلع سلاح کامل می‌دانستند. بازگشت آوارگان بدون تعیین اداره مناطق مناقشه ممکن نبود؛ تعیین اداره نیز بدون توافق سیاسی با بازیگران امهارا دشوار بود. به این ترتیب، توافق به جای زنجیره‌ای از گام‌های قابل سنجش به حلقه‌ای از تعهدهای متقابل تبدیل شد که هر طرف می‌توانست تأخیر خود را با تأخیر دیگری توضیح دهد.

در آوریل ۲۰۲۶، اعلام رهبران تیگرای برای بازگرداندن اداره پیش از جنگ، این شکاف را آشکارتر کرد. آنان دولت فدرال را به اجرا نکردن تعهدها متهم کردند؛ آدیس‌آبابا بر تعهد خود به توافق تأکید داشت. هیچ‌یک از این روایت‌ها به‌تنهایی ثابت نمی‌کند مسئولیت کامل شکست با طرف مقابل است. آنچه قابل مشاهده است، نبود نهادی بود که اختلاف بر سر «چه کسی اول نقض کرد» را سریع، علنی و الزام‌آور داوری کند.

کجای معماری اجرا شکست؟

نخست، نظارت از ثبت تخلف به مهار تخلف نرسید. سازوکار نظارت می‌توانست گزارش دهد، اما ابزار کافی برای واداشتن طرف‌ها به اقدام اصلاحی نداشت. وقتی هزینه نقض فوری و قابل پیش‌بینی نباشد، کنترل یک جاده، فرودگاه یا اداره محلی به ابزار چانه‌زنی بدل می‌شود.

دوم، مسائل ارضی بیرون از جدول زمانی روشن ماند. مناقشه بر سر اداره بخش‌هایی از غرب و جنوب تیگرای فقط اختلاف مرزی نیست؛ با بازگشت آوارگان، امنیت محلی، خلع سلاح و نمایندگی سیاسی پیوند دارد. تعویق این پرونده، آن را بی‌خطر نکرد؛ فقط حل آن را به لحظه‌ای منتقل کرد که طرف‌ها دوباره مسلح و بی‌اعتماد بودند.

سوم، بازیگران مؤثر بیرون معامله اصلی ماندند. اریتره و نیروهای امهارا در جنگ قبلی نقش میدانی داشتند، اما همه منافع و تعهدهای آنها در یک سازوکار اجرایی جامع مهار نشد. اکنون نیز ادعاهای آدیس‌آبابا درباره پشتیبانی اریتره از مخالفان از سوی اسمرا رد شده و مستقل تأیید نشده است. بااین‌حال، صرف نبود سازوکار شفاف برای رسیدگی به چنین اتهام‌هایی، خطر محاسبه غلط را بالا می‌برد.

چهارم، صلح از سیاست داخلی جدا فرض شد. شکاف در ساختار سیاسی تیگرای، فشارهای داخلی بر دولت ابی احمد و تشکیل ائتلاف هفت گروه مسلح، طرف‌های مذاکره را همان بازیگران منسجم سال ۲۰۲۲ باقی نگذاشته است. متن ثابت ماند، اما ائتلاف‌ها و انگیزه‌ها عوض شدند.

مواضع رقیب چه می‌گویند؟

دولت فدرال و حامیانش می‌توانند استدلال کنند که تصرف فرودگاه‌ها، حمله به عفار و حضور در جبهه‌های امهارا نقض آشکار توقف خصومت‌هاست؛ بنابراین مسئله اصلی، بازگشت فوری نیروهای تیگرای به مواضع قبلی و تحویل تأسیسات است. این استدلال درباره خودِ نقض اخیر پشتوانه قوی دارد.

طرف تیگرای استدلال می‌کند اقدامش دفاعی و واکنشی به اجرا نشدن بخش‌های دیگر توافق بوده است. این موضع می‌تواند توضیح‌دهنده انگیزه باشد، اما دفاعی نامیدن عملیات، خودبه‌خود آن را با توافق سازگار نمی‌کند. بدون داده مستقل درباره توالی همه حملات، نمی‌توان ادعای آغازگری کامل یک طرف را قطعی دانست.

اتحادیه آفریقا راه سوم را حفظ کرده: تصرف فرودگاه‌ها را ناسازگار با تعهدها می‌داند، اما پرتوریا را همچنان «سنگ بنای» راه‌حل معرفی می‌کند. قوت این موضع آن است که کانال مذاکره را نمی‌بندد؛ ضعفش این است که بازگشت لفظی به همان چارچوب، بدون اصلاح سازوکار اجرا، ممکن است همان بن‌بست را بازتولید کند.

ضدتحلیل: شاید توافق شکست نخورده، فقط زیر فشار است

قوی‌ترین اعتراض به تز رونما این است که توافق صلح برای حذف همه بحران‌ها نوشته نشده بود؛ مأموریت فوری آن توقف جنگی بسیار مرگبار بود و نزدیک به چهار سال از بازگشت جنگ تمام‌عیار جلوگیری کرد. از این منظر، بقای کانال میانجیگری، خودداری طرف‌ها از اعلام رسمی خروج و درخواست‌های بین‌المللی برای بازگشت به پرتوریا نشان می‌دهد چارچوب هنوز ارزش عملی دارد.

این ضدتحلیل بخشی از واقعیت را درست می‌بیند. پرتوریا زمان خرید، خدمات را تا حدی بازگرداند و فضای تنفس انسانی ایجاد کرد. بنابراین «شکست کامل» توصیف دقیقی نیست. پاسخ رونما محدودتر است: موفقیت توافق در توقف جنگ اولیه، ضعف آن در حل مرحله اجرایی را نفی نمی‌کند. اگر ابزار نظارت، توالی تعهدها و حل مناقشه تغییر نکند، همان چارچوب می‌تواند برای آتش‌بس لازم باشد ولی برای صلح پایدار کافی نباشد.

نقطه کور و نقطه ابطال

نقطه کور اصلی کمبود اطلاعات قابل راستی‌آزمایی از داخل تیگرای است. خاموشی ارتباطی، محدودیت رفت‌وآمد و روایت‌های جنگی ممکن است تصویر واقعی خطوط کنترل، تلفات و تصمیم‌گیری داخلی را منحرف کند. همچنین شکاف‌های درونی TPLF و میزان اختیار فرماندهان محلی روشن نیست؛ فرض یک مرکز فرماندهی یکپارچه می‌تواند غلط باشد.

تز این تحلیل چه زمانی ابطال می‌شود؟ اگر در هفته‌های آینده طرف‌ها بدون بازطراحی سازوکار اجرا، صرفاً با فعال‌کردن نهادهای موجود پرتوریا فرودگاه‌ها را به مدیریت غیرنظامی بازگردانند، ارتباطات را احیا کنند، ناظران مستقل به جبهه‌ها دسترسی بگیرند و یک جدول زمانی مشترک برای خلع سلاح، اداره مناطق مناقشه و بازگشت آوارگان منتشر شود، ادعای «توخالی‌شدن معماری اجرا» بیش از حد بدبینانه خواهد بود.

نقد خصمانه به این تحلیل

منتقد می‌تواند بگوید تمرکز بر «معماری» مسئولیت کنشگران را رقیق می‌کند: فرودگاه‌ها خودبه‌خود اشغال نشدند و شبکه خودبه‌خود خاموش نشد؛ تصمیم‌های سیاسی و نظامی مشخص پشت آنهاست. این نقد وارد است. طراحی نهادی ضعیف هیچ بازیگری را از مسئولیت نقض‌ها معاف نمی‌کند. هدف تحلیل توضیح چرایی تکرار نقض است، نه تبدیل تصمیم‌های انسانی به حادثه‌ای بی‌فاعل.

منتقد دیگری ممکن است بگوید ورود اتحادیه آفریقا یا ناظران بیشتر، بدون اهرم اقتصادی و امنیتی، فقط تولید بیانیه است. این نیز هشدار معتبری است. هر سازوکار تازه باید پیامد روشن برای عدم همکاری داشته باشد—از گزارش عمومی نقض و تعلیق حمایت‌ها تا میانجیگری اجباری در اختلاف‌های اجرایی—وگرنه نام تازه‌ای بر همان ضعف قدیمی خواهد بود.

سه سناریوی مشروط

۱. مهار سریع و بازگشت مشروط به پرتوریا

اگر نیروها از فرودگاه‌ها عقب‌نشینی کنند، شبکه‌ها ظرف چند روز احیا شوند و اتحادیه آفریقا دسترسی میدانی بگیرد، درگیری می‌تواند به بحران قابل مهار تبدیل شود. نشانه کلیدی، توافق مکتوب درباره مدیریت موقت فرودگاه‌ها و زمان‌بندی مذاکرات اجرایی است. پیامد آن کاهش خطر حملات هوایی و بازشدن مسیر امداد خواهد بود.

۲. جنگ محدود فرسایشی

اگر خطوط نبرد تثبیت شود ولی هیچ سازوکار سیاسی فعال نشود، شمال اتیوپی ممکن است وارد دوره حملات پراکنده، اختلال ارتباطی و جابه‌جایی جمعیت شود. نشانه‌ها شامل تداوم توقف پروازها، روایت‌های متناقض تلفات و نبود دسترسی ناظران است. این سناریو شاید سقوط فوری هیچ طرفی را رقم نزند، اما اقتصاد محلی و امنیت انسانی را فرسوده می‌کند.

۳. گسترش جنگ و منطقه‌ای‌شدن بحران

اگر ائتلاف گروه‌های مسلح به هماهنگی عملیاتی واقعی برسد، نبرد در امهارا و عفار گسترش یابد یا شواهد معتبر از ورود مستقیم بازیگر خارجی پدیدار شود، بحران از تیگرای فراتر می‌رود. شاخص‌های هشدار، بسیج گسترده، حمله پایدار به زیرساخت‌ها، ورود نیروهای تازه و بسته‌شدن مسیرهای امدادی است. در این حالت، پرتوریا دیگر بدون توافق سیاسی وسیع‌تر قادر به مهار جنگ نخواهد بود.

چه چیزهایی باید رصد شود؟

• مالکیت و مدیریت عملی سه فرودگاه و زمان ازسرگیری پروازهای غیرنظامی؛
• پاسخ رسمی اپراتورها درباره منشأ قطع شبکه و زمان احیای کامل اینترنت و تلفن؛
• دسترسی ناظران اتحادیه آفریقا و سازمان‌های امدادی به تیگرای، عفار و امهارا؛
• هر سند مکتوب درباره توالی خلع سلاح، اداره مناطق مناقشه، بازگشت آوارگان و حضور نیروهای خارجی؛
• شواهد مستقل—نه اتهام سیاسی—درباره پشتیبانی خارجی یا هماهنگی عملیاتی ائتلاف تازه.

به‌روزرسانی ۲۸ سپتامبر: جبهه عفار

الجزیره در ۲۸ سپتامبر از نزدیکی خط مقدم در منطقه عفار گزارش داد که درگیری‌ها از محور تیگرای فراتر رفته و فشار نظامی در عفار نیز افزایش یافته است. این تحول مهم است، چون نشان می‌دهد بحران دیگر صرفاً به کنترل فرودگاه‌ها و خطوط ارتباطی تیگرای محدود نیست و خطر گسترش جغرافیایی جنگ بالا رفته است.

از نظر تحلیلی، فعال‌شدن عفار به این معناست که توافق پرتوریا با مسئله‌ای فراتر از بازگشت نیروها به مواضع قبلی روبه‌روست: اگر جبهه‌های جدید تثبیت شوند، هزینه بازگشت به آتش‌بس افزایش می‌یابد و احتمال ورود بازیگران مسلح بیشتری به درگیری بالا می‌رود.

تایم‌لاین بحران تیگرای و عفار در رونما

• ۲۰ سپتامبر: رونما گزارش کرد هفت گروه مخالف اتیوپی برای برکناری دولت ائتلاف تشکیل داده‌اند. این تحول نشان داد بحران از اختلاف محدود دولت فدرال و تیگرای فراتر رفته و امکان هم‌پوشانی جبهه‌های مسلحانه بالا رفته است.
• ۲۳ سپتامبر: اتحادیه آفریقا و سازمان ملل درباره تصرف فرودگاه‌های مکله، آکسوم و شیره، تشدید درگیری در جنوب تیگرای و گسترش خصومت‌ها به عفار هشدار دادند و خواهان بازگشت فوری به چارچوب توافق پرتوریا شدند.
• ۲۴ سپتامبر: رونما گزارش کرد ارتش اتیوپی مدعی کشته‌شدن ۲۷۲ نیروی تیگرای شده است. این رقم ادعای رسمی ارتش بود و به‌طور مستقل تأیید نشد.
• ۲۷ سپتامبر: رونما در پرونده حاضر تصرف سه فرودگاه و اختلال ارتباطی را به‌عنوان نشانه فرسایش معماری اجرای توافق ۲۰۲۲ بررسی کرد.
• ۲۸ سپتامبر: گزارش میدانی الجزیره از عفار تأیید کرد که درگیری به جبهه‌ای بیرون از تیگرای گسترش یافته است. این همان خطری بود که بیانیه ۲۳ سپتامبر اتحادیه آفریقا درباره آن هشدار داده بود.

پیشینه: توافق پرتوریا چه چیزی را قرار بود حل کند؟

توافق ۲ نوامبر ۲۰۲۲ میان دولت اتیوپی و جبهه آزادی‌بخش خلق تیگرای برای توقف دائمی خصومت‌ها، خلع سلاح مرحله‌ای، بازگشت خدمات عمومی، دسترسی بشردوستانه و بازگشت اقتدار قانون اساسی طراحی شد. موفقیت اولیه آن در متوقف‌کردن جنگ بزرگ را نباید نادیده گرفت؛ اما بحران ۲۰۲۶ نشان داده مهم‌ترین اختلاف‌های پساجنگ—از اداره مناطق مورد مناقشه تا امنیت محلی و توالی خلع سلاح—کاملاً حل نشده‌اند.

چندمنبعی: از روایت طرفین تا شواهد مستقل

اتحادیه آفریقا: تصرف فرودگاه‌های مکله، آکسوم و شیره را ناسازگار با تعهدات توافق پرتوریا دانسته و هم‌زمان خواستار گفت‌وگوی مستقیم و خویشتنداری همه طرف‌ها شده است.

سازمان ملل: از «وخامت سریع» وضعیت، گسترش درگیری به مناطق همسایه و خطر یک جنگ وسیع‌تر سخن گفته و بر حفاظت از غیرنظامیان و دسترسی امدادی تأکید کرده است.

گزارش میدانی ۲۸ سپتامبر: حضور خبرنگار الجزیره در نزدیکی خط مقدم عفار نشان می‌دهد بحران دیگر صرفاً یک اختلاف نهادی در تیگرای نیست و جغرافیای جنگ در حال گسترش است.

نتیجه تحلیلی رونما: آنچه تغییر کرده فقط تعداد جبهه‌ها نیست؛ هزینه بازگشت به آتش‌بس نیز بالاتر رفته است. هر جبهه تازه، بازیگران محلی، مطالبات و ترتیبات امنیتی بیشتری وارد مذاکره می‌کند. این یک برداشت تحلیلی از روند قابل مشاهده است، نه پیش‌بینی قطعی درباره بازگشت جنگ تمام‌عیار.