گره توالی در مذاکره ایران و آمریکا: چرا تهران «اول محاصره و تحریم» میخواهد و واشنگتن «اول اورانیوم»؟
ایران پیش از بحث هستهای محاصره و تحریم را میخواهد و آمریکا نخست تعهد اورانیوم؛ مانع اصلی مذاکره ترتیب امتیازهاست.
مانع اصلی امروز تنها اختلاف بر سر «غنیسازی» نیست؛ اختلاف بر سر توالی است. ایران امتیاز هستهای را پشت‌سر آزادسازی اقتصادی و نظامی (محاصره، تحریم، دارایی) می‌گذارد و آمریکا عکس آن را میخواهد. تا وقتی مکانیزم گام‌به‌گام و همزمان طراحی نشود، میانجیگری فقط پیام جابه‌جا می‌کند. (این جمعبندی استنباط رونماست، نه ادعای منبع.)
تصویر آرشیوی، ۱ آوریل ۲۰۱۷؛ GTVM92 / Wikimedia Commons، CC BY-SA 4.0. تصویر مربوط به مذاکرات امروز نیست.
تهران و واشنگتن هر دو می‌گویند آماده‌اند، اما هیچ‌کدام حاضر نیست اول حرکت کند. ایران میخواهد پیش از هر بحث هستهای، محاصره دریایی برداشته و تحریم و دارایی‌های بلوکه‌شده آزاد شود؛ آمریکا می‌گوید نخست باید درباره اورانیوم و غنیسازی تعهد قابل راستیآزمایی بگیرد. میانجی‌های پاکستانی، قطری و روسی در تهران رفت‌وآمد میکنند، اما گره اصلی «ترتیب امتیازها» است، نه فقط خود امتیازها.
در این تحلیل سیاسی می‌خوانید
در یک نگاه
- محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، پس از دیدار با عاصم منیر گفت «حتی یک گرم» اورانیوم غنیشده از ایران خارج نخواهد شد؛ اما به گزارش الجزیره، او رقیقسازی زیر نظارت درون ایران را رد نکرد (۲۱ اکتبر ۲۰۲۶).
- تفاهمنامه ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶ برای رقیقسازی تحت نظارت آژانس مقدار، سطح غنا و زمانبندی تعیین نکرد؛ این موارد به مذاکرات بعدی واگذار شد (الجزیره، ۲۱ اکتبر).
- پیش از حملات ژوئن ۲۰۲۵، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای تا ۶۰ درصد برآورد کرده بود؛ اندازه و محل امروز ذخیره راستیآزمایی نشده است.
- دونالد ترامپ طبق گزارش زنده الجزیره (۲۲ اکتبر) گفت ایران مذاکره نمی‌کند و وضعیت «به‌زودی» روشن می‌شود؛ تهران هم می‌گوید گفت‌وگوی جدی منوط به اقدام اعتمادساز آمریکاست.
- انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا ۳ نوامبر ۲۰۲۶ برگزار می‌شود؛ الجزیره به نقل از رسانه‌های آمریکایی می‌نویسد تقویت نظامی آمریکا در منطقه گزینه‌های حمله را برای پس از آن آماده می‌کند.
مقدمه و پرسش اصلی
در یک هفته، وزیر خارجه روسیه در تهران بوده، فرمانده ارتش پاکستان با رئیس‌جمهور و مقام‌های امنیتی ایران دیدار کرده و میانجی‌های قطری از «گشایش» سخن گفته‌اند. با این همه، دو طرف هنوز بر سر نقطه شروع توافق نکرده‌اند. این تحلیل یک پرسش را دنبال می‌کند: چرا با وجود این‌همه دیپلماسی، مذاکره پیش نمی‌رود و کدام گره را باید باز کرد؟
تایم‌لاین: از تفاهمنامه ژوئن تا امروز
- ۲۸ فوریه ۲۰۲۶آمریکا و اسرائیل جنگ علیه ایران را آغاز کردند؛ به گزارش الجزیره، روز نخست آیت‌الله علی خامنه‌ای کشته شد.
- ۱۷ ژوئن ۲۰۲۶تفاهمنامه آمریکا و ایران (در برخی گزارش‌ها «تفاهمنامه اسلام‌آباد» با ۱۴ بند) امضا شد. محور آن بازگشایی تنگه هرمز بود و آینده اورانیوم به مذاکرات بعدی سپرده شد.
- میانه اوت ۲۰۲۶به گزارش الجزیره، مهلت ۶۰روزه تفاهمنامه بدون توافق جامع پایان یافت. گزارش گلف‌نیوز (۵ اکتبر) از «فروپاشی» تفاهمنامه در ژوئیه و ازسرگیری درگیری می‌گوید؛ این دو روایت درباره زمان و چگونگی پایان تفاهمنامه با هم نمی‌خواند و رونما آن را تأییدنشده می‌داند.
- ۲۸ اوت ۲۰۲۶مسعود پزشکیان، به نقل از ایرنا، گفت تهران با عمان بر سر مسیر عبور از هرمز به توافق رسیده و بازگشایی را منوط به اجرای تعهدات آمریکا در تفاهمنامه کرد: لغو تحریم و محاصره، آزادسازی داراییها، آغاز سرمایه‌گذاری و پایان جنگ در لبنان.
- ۲۵ و ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶عباس عراقچی از طرح بازگشایی هرمز ظرف هفت روز در صورت پذیرش شرایط ایران گفت؛ پزشکیان در مصاحبه با الجزیره اعلام کرد به آمریکا اعتماد ندارد.
- ۴ و ۵ اکتبر ۲۰۲۶محمدباقر قالیباف گفت هرمز تا تحقق «هفت شرط» بر پایه تفاهمنامه باز نمیشود. هر دو منبع خواندهشده فهرست هفت شرط را ندادند.
- ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶سرگئی لاوروف در تهران با عراقچی دیدار کرد.
- ۲۰ و ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶عاصم منیر با پزشکیان، رضایی و قالیباف دیدار کرد؛ رضایی خروج اورانیوم از ایران را رد کرد.
- ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ترامپ، طبق گزارش زنده الجزیره، مذاکره ایران را انکار کرد؛ سپاه نیز از تهدید پایگاه‌های آمریکا سخن گفت.
موضع دو طرف به روایت خودشان
تهران: اول اعتماد، بعد هسته
رضایی، به نقل از فارس، گفته گفتوگو با آمریکا تا وقتی واشنگتن اقدامات اعتمادساز را انجام ندهد آغاز نمیشود. فهرست این اقدامات طبق گزارش الجزیره شامل برداشتن محاصره دریایی بنادر ایران، معافیت تحریمی و آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده است. در مقابل، تهران وعده بازگشایی هرمز را می‌دهد. قالیباف، به‌عنوان مذاکره‌کننده ارشد، به منیر گفته ایران «حرف تازه‌ای» برای واشنگتن ندارد و انتظار دارد شرایط مطرح‌شده در نیویورک ظرف هفت روز اجرا شود.
نکته ظریف این است که رضایی رقیقسازی داخل ایران را بسته نکرده است. به گزارش الجزیره، او گفته «حتی یک گرم» از ایران خارج نمیشود، اما رقیقسازی زیر نظارت درون کشور که پیش‌تر هم از سوی ایران مطرح شده، رد نشده است. این یعنی ایران بر «محل» و «حق» تأکید می‌کند، نه لزوماً بر «هیچ تغییری در وضعیت ذخیره».
واشنگتن: اول تعهد هستهای قابل راستیآزمایی
ترامپ خواستار «صفر غنیسازی» و خروج ذخایر شده است. جی‌دی ونس گفته آمریکا «تعهد بلندمدت و قابل راستیآزمایی» میخواهد و در گفتوگو با رویترز در سپتامبر از کاهش «معنادار» ظرفیت غنیسازی سخن گفته و پرسیده: اگر ایران بمب نمی‌خواهد، چرا به سوخت ۶۰ درصد نیاز دارد؟ مارکو روبیو نیز گفته آمریکا توافقی را که مسیر ایران به سلاح هستهای را باز بگذارد نمی‌پذیرد. نکته مهم: ونس و ترامپ، در اظهارات نقل‌شده، همسان نیستند؛ «صفر» با «کاهش معنادار» یکی نیست و این فاصله می‌تواند فضای چانه‌زنی باشد (استنباط رونما).
| موضوع | ایران (به روایت مقام‌ها) | آمریکا (به روایت مقام‌ها) | فاصله |
|---|---|---|---|
| محاصره و تحریم | پیش‌شرط شروع گفتوگو | ابزار فشار؛ آزادسازی در برابر امتیاز بزرگ هستهای | بزرگ: بر سر ترتیب |
| غنیسازی | حق ایران بر پایه NPT | صفر (ترامپ) یا کاهش معنادار (ونس) | بزرگ، اما با دو لحن در واشنگتن |
| ذخیره اورانیوم | خروج نه؛ رقیقسازی داخلی ممکن | خروج یا نابودی (ترامپ) | متوسط: محل و نظارت |
| هرمز | بازگشایی در برابر اجرای شروط | بازگشایی بی‌قیدوشرط | بزرگ: «شرط» یا «حق» |
| نظارت آژانس | دسترسی از آغاز جنگ بسته؛ ارجاع پرونده به شورای امنیت | راستیآزمایی قابل اتکا | بزرگ |
گره توالی: چه کسی اول حرکت می‌کند؟
تفاهمنامه ژوئن نشان داد دو طرف می‌توانند روی گام اول (هرمز در برابر محاصره) به توافق برسند. اما همان تفاهمنامه، به گزارش الجزیره، مقدار، سطح غنا و زمانبندی رقیقسازی را نگفت و غنیسازی را به «چارچوب رضایت‌بخش در توافق نهایی» حواله داد. نتیجه: هر طرف آن بخش مبهم را به نفع خود تفسیر کرد. تحلیلگران، به گزارش الجزیره، از «تفسیرهای متفاوت از بندها» به‌عنوان علت فروپاشی سخن گفته‌اند.
مصطفی نجفی، تحلیلگر ایرانی، استدلال کرده واشنگتن آماده امتیاز بزرگ (مانند رفع تحریم) نیست و میخواهد در برابر برداشتن محاصره و آزادی بخشی از داراییها، امتیازهای بزرگ بگیرد؛ در حالی که از نگاه تهران این دو دیگر «امتیاز» محسوب نمی‌شوند. الی گرانمایه از شورای اروپایی روابط خارجی هم گفته تهران تنها با «پروتکل روشن اجرای رفع تحریم» درباره اورانیوم یا دسترسی نظارتی وارد مذاکره می‌شود و «ما از آن نوع مذاکرات بسیار دور هستیم».
نقش میانجیها: پیام‌رسان یا تضمین‌کننده؟
پاکستان و قطر، طبق گزارش‌ها، پیام‌ها را میان دو طرف می‌برند. به گزارش الجزیره، میانجیها به واشنگتن گفته‌اند برای ساختن اعتماد باید به تفاهمنامه ژوئن برگردد و توافق ایران و عمان درباره عبور موقت از هرمز را به رسمیت بشناسد. روسیه نیز، طبق گزارشهای پیشین رونما، آمادگی خود را اعلام کرده است. اما میانجی تضمین‌کننده نیست: تا وقتی هیچ طرفی تضمین اجرای ترتیب گامها را نمی‌دهد، کانال‌ها فقط تبادل پیام‌اند. تحلیل‌های پیشین رونما درباره کانال پاکستان و نقش لاوروف همین پرسش را از زاویه‌های دیگر بررسی کرده‌اند.
ساعت سیاسی: انتخابات و گزینه نظامی
دو تاریخ در پس‌زمینه است: انتخابات اسرائیل (۲۷ اکتبر) و میان‌دوره‌ای آمریکا (۳ نوامبر). به گزارش الجزیره، رسانه‌های آمریکایی به نقل از مقام‌های ناشناس نوشته‌اند پنتاگون ناوگروه یو‌اس‌اس تئودور روزولت و یک یگان تفنگدار دریایی را به خاورمیانه می‌فرستد تا پس از انتخابات گزینه‌های حمله وجود داشته باشد. گزینه‌های مطرح‌شده شامل حمله به «کوه کلنگ»، بمباران تأسیسات هستهای و انرژی، تصرف جزایر جنوبی ایران و ترور مقام‌های بیشتر است. این‌ها گزارش‌هایی بر پایه منابع ناشناس‌اند، نه تصمیم اعلام‌شده. در سوی مقابل، پرس‌تی‌وی به نقل از مقامی امنیتی نوشته ایران در صورت ادامه حمله یا ترور «بدون هیچ محدودیتی» عمل خواهد کرد.
اثر این ساعت بر مذاکره دوگانه است: ایران ممکن است ترجیح دهد پیش از انتخابات پیش‌پرداخت ندهد، و ترامپ ممکن است پیش از ۳ نوامبر به نشانه‌ای از «پیروزی» نیاز داشته باشد؛ این دو انگیزه می‌توانند همزمان ترتیب گامها را سخت‌تر کنند. این استدلال استنباط رونماست و پیش‌تر در تحلیل اورانیوم هم به آن پرداخته‌ایم.
ضدتحلیل
قوی‌ترین اعتراض این است که «توالی» تنها بهانه است و اختلاف واقعی بر سر خود غنیسازی و ذخیره است؛ اگر آمریکا «صفر غنیسازی» را حقیقتاً بخواهد، هیچ ترتیبی آن را حل نمی‌کند، و اگر ایران ذخیره را کنار نگذارد، هیچ ترتیبی کافی نیست. شاهد موافق این اعتراض: اظهارات ترامپ و رضایی، هر دو به‌صورت قاطع. شاهد مخالف: اظهار ونس درباره «کاهش معنادار» و عدم رد رقیقسازی داخلی از سوی رضایی که نشان می‌دهد دو طرف حاشیه‌ای برای میانه دارند. نقطه ضعف تز اصلی ما همین است: نمی‌دانیم این اظهارات چانه‌زنی‌اند یا موضع نهایی.
سناریوها و شاخص‌های رصد
| سناریو | شرط تحقق | نشانه تأیید | شاخص رصد |
|---|---|---|---|
| تفاهم گام‌به‌گام | پذیرش بازگشت به تفاهمنامه ژوئن همراه با ترتیب همزمان | اعلام مشترک میانجیها؛ کاهش محاصره | بیانیه قطر/پاکستان؛ تردد کشتی‌ها؛ دسترسی آژانس |
| ایستایی با تنش | ادامه موضع فعلی تا انتخابات | تکرار ادعاهای متقابل بدون نشست رسمی | لحن ترامپ و سپاه؛ حوادث دریایی |
| تشدید نظامی | شکست کانال‌ها پس از ۳ نوامبر | استقرار ناوگروه؛ هشدار تخلیه | جابه‌جایی نیروهای آمریکا؛ حملات به پایگاه‌ها |
جمعبندی و محدوده قطعیت
پاسخ به پرسش اصلی: دیپلماسی پرتردد پیش نمی‌رود چون هر دو طرف امتیاز کلیدی خود را به مرحله بعد موکول میکنند و تضمین‌کننده‌ای برای اجرای ترتیب وجود ندارد. آنچه این تحلیل می‌تواند بگوید به منابع رسانه‌ای و اظهارات مقام‌ها محدود است. متن تفاهمنامه ژوئن، فهرست هفت شرط ایران و پاسخ رسمی آمریکا را مستقیم نخوانده‌ایم، اندازه واقعی ذخیره اورانیوم تأیید نشده و برخی گزارشهای نظامی بر منابع ناشناس تکیه دارند. هر نتیجه فراتر از این، از شواهد جلوتر می‌رود.
سوالات متداول
مانع اصلی مذاکره ایران و آمریکا چیست؟
بر پایه گزارشهای خواندهشده، اختلاف فقط بر سر غنیسازی نیست؛ بر سر ترتیب گامهاست. ایران برداشتن محاصره، معافیت تحریمی و آزادسازی داراییها را پیش از گفتوگو میخواهد و آمریکا تعهد قابل راستیآزمایی درباره اورانیوم را. این جمعبندی استنباط رونماست.
موضع ایران درباره اورانیوم غنیشده چیست؟
محسن رضایی گفته «حتی یک گرم» اورانیوم غنیشده از ایران خارج نمیشود. به گزارش الجزیره، او رقیقسازی زیر نظارت درون کشور را رد نکرده است.
تفاهمنامه ۱۷ ژوئن درباره اورانیوم چه گفت؟
به گزارش الجزیره، ایران متعهد شد سلاح هستهای نسازد و آینده ذخیره به مذاکرات بعدی سپرده شد؛ رقیقسازی زیر نظارت آژانس حداقل رویکرد دانسته شد، اما مقدار، سطح غنا و زمانبندی تعیین نشد.
آیا آمریکا مذاکره با ایران را تأیید کرده است؟
طبق گزارش زنده الجزیره در ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶، دونالد ترامپ مذاکره ایران را انکار کرده و گفته وضعیت به‌زودی روشن می‌شود. تهران نیز می‌گوید گفتوگو منوط به اقدام اعتمادساز آمریکاست.
چرا میانجیگری پاکستان و قطر هنوز نتیجه نداده است؟
طبق منابع خواندهشده، میانجیها پیامرسانی میکنند و از واشنگتن میخواهند به تفاهمنامه ژوئن بازگردد، اما تضمینی برای اجرای ترتیب گامها از هیچ طرف گزارش نشده است.
منابع
- خبرگزاری Reuters
- منبع تکمیلی الجزیره انگلیسی — Iran determined to keep uranium amid increased war odds, flurry of meetings (مازیار معتمدی) — ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی الجزیره انگلیسی — Iran’s enriched uranium re-emerges as point of contention in US talks — ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی الجزیره انگلیسی — Iran war live (گزارش زنده) — ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی گلف‌نیوز — Ghalibaf says Hormuz to remain closed until US meets conditions under June MoU — ۵ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی خلیجتایمز (رویترز) — Strait of Hormuz will not reopen until 7 conditions met — ۴ اکتبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی کردستان۲۴ — Pezeshkian: Iran no longer trusts Washington, but deal is possible within seven days — ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی آناتولی — Iran says it agreed with Oman on Hormuz passage route (به نقل از ایرنا) — ۲۸ اوت ۲۰۲۶
اعتبارسنجی
پیوند تأیید همین خبرمطالب مرتبط
امنیت و ژئوپلیتیک · ۱۱ آبان ۱۴۰۵ترامپ و جنگ فرسایشی ایران؛ آیا فشار حداکثری علیه آمریکا عمل می‌کند؟ | تحلیل ۳۶۰
امنیت و ژئوپلیتیک · ۱۱ آبان ۱۴۰۵گرگاش: رابطه با ایران برمی‌گردد، اعتماد نه؛ معنای این تفکیک برای تهران چیست؟
امنیت و ژئوپلیتیک · ۱۱ آبان ۱۴۰۵