معامله یا حمله پس از ۱۲ آبان؟ دوگانه «اول ضمانت» تهران و «اول امتیاز» واشنگتن بر سر هرمز

شش روز مانده به انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶) و یک روز پس از انتخاباتی در اسرائیل که طبق نظرسنجی‌های خروج از صندوق اکثریتی نساخت، گره جنگ ایران به یک پرسش ترتیبی رسیده است: اول اعتماد یا اول امتیاز؟ تهران بازگشایی هرمز را به لغو محاصره، تعلیق تحریم و ضمانت عدم حمله گره زده و واشنگتن پیش از هر چیز امتیاز هسته‌ای می‌خواهد.

مسئله: دو طرف، دو ترتیب، یک تنگه

هشت ماه پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)، میانجی‌ها بیش از هر زمان فعال‌اند. روز ۴ آبان، هیئت‌هایی از عربستان، پاکستان و ترکیه در تهران با مقام‌های ایرانی دیدار کردند و قرار شد گفت‌وگو ادامه پیدا کند؛ روز بعد پزشکیان در مسکو با پوتین و امیر قطر دیدار کرد و چین هم اعلام کرد به‌زودی فرستاده‌ای به کشورهای منطقه می‌فرستد. اما شلوغی میز میانجی‌گری یک واقعیت را پنهان نمی‌کند: دو طرف اصلی بر سر ترتیب گام‌ها توافق ندارند، نه فقط بر سر محتوای آن‌ها.

پرسش اصلی این تحلیل این است که چرا هیچ‌کدام از دو طرف حاضر به برداشتن گام نخست نیست، و آیا انتخابات ۱۲ آبان آمریکا و نتیجه نامعلوم انتخابات اسرائیل این محاسبه را تغییر می‌دهد یا فقط زمان تصمیم را جابه‌جا می‌کند. پاسخ به این پرسش برای خانوار ایرانی که با تورم نزدیک ۹۰ درصد زندگی می‌کند، و برای بازار جهانی نفت که ماه‌هاست با قیمت بالای ۱۰۰ دلار کنار آمده، یکسان مهم است.

تایم‌لاین: از جنگ دوازده‌روزه تا پنجره ۱۲ آبان

برای فهم بی‌اعتمادی امروز باید زنجیره رویدادهایی را دید که هر دو طرف به آن استناد می‌کنند. فهرست زیر فقط تاریخ‌هایی را آورده که در منابع خوانده‌شده آمده است. هم‌زمانی دو رویداد در این فهرست به معنای رابطه علّی میان آن‌ها نیست.

1. خرداد ۱۴۰۴ (ژوئن ۲۰۲۵)جنگ دوازده‌روزه اسرائیل با ایران که آمریکا نیز به آن پیوست.
2. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، در حالی که گفت‌وگوها با میانجی‌گری عمان جریان داشت.
3. ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵)تفاهم‌نامه‌ای با میانجی‌گری پاکستان و قطر برای بازگشایی هرمز، پایان محاصره دریایی آمریکا و آغاز گفت‌وگوی هسته‌ای؛ این تفاهم بعدها از هم پاشید.
4. ژوئیه ۲۰۲۶ (تیر ۱۴۰۵)حملات ادامه‌دار آمریکا و تلافی ایران علیه دارایی‌های آمریکا و زیرساخت انرژی منطقه.
5. ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ (۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶)قیمت روزانه نفت برنت به ۱۳۱ دلار رسید.
6. ۱ مهر ۱۴۰۵ (۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶)محسن رضایی گفت ایران هفت شرط مکتوب دارد که نزد پاکستان و قطر است و تا عملی‌شدن آن‌ها هرمز باز نمی‌شود.
7. ۱۴ مهر ۱۴۰۵ (۶ اکتبر ۲۰۲۶)اداره اطلاعات انرژی آمریکا پیش‌بینی قیمت برنت در فصل چهارم ۲۰۲۶ را به ۱۰۵ دلار رساند؛ ۱۴ دلار بیشتر از برآورد ماه قبل.
8. ۱ آبان ۱۴۰۵ (۲۳ اکتبر ۲۰۲۶)رویترز به نقل از مؤسسه واشنگتن گزارش داد اکتبر بیشترین تعداد حمله به کشتی‌ها را از آغاز جنگ داشته است.
9. ۴ آبان ۱۴۰۵ (۲۶ اکتبر ۲۰۲۶)نشست تهران با هیئت‌های عربستان، پاکستان و ترکیه، سه امضاکننده پیمان دفاعی مکه؛ توافق بر ادامه گفت‌وگو.
10. ۵ آبان ۱۴۰۵ (۲۷ اکتبر ۲۰۲۶)اعلام اعزام فرستاده چین به منطقه؛ انتخابات اسرائیل که طبق نظرسنجی‌های خروج از صندوق هیچ بلوکی را به ۶۱ کرسی نرساند.
11. ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا: همه ۴۳۵ کرسی مجلس نمایندگان و ۳۵ کرسی از ۱۰۰ کرسی سنا.
12. ۱۳ آبان ۱۴۰۵ (۴ نوامبر ۲۰۲۶)موعد اعلام نتیجه رسمی انتخابات اسرائیل.

داده‌ها: قیمتی که هرمز می‌سازد

مهم‌ترین اهرمی که تهران در اختیار دارد، در قیمت نفت دیده می‌شود. پیش از جنگ حدود یک‌پنجم نفت و گاز مایع جهان از تنگه هرمز عبور می‌کرد. نمودار زیر میانگین ماهانه قیمت نقدی برنت را بر پایه داده روزانه اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد. داده اکتبر به دلیل ناقص بودن (فقط ۱ تا ۶ اکتبر) در نمودار نیامده است.

دو الگو در این نمودار مهم است. نخست، جهش از ۷۰٫۹ دلار در فوریه به ۱۱۷٫۳ دلار در آوریل، یعنی حدود ۶۵ درصد در دو ماه. دوم، افت به حدود ۸۴ تا ۸۵ دلار در ژوئن و ژوئیه و بازگشت دوباره به ۱۱۴٫۲ دلار در سپتامبر؛ بازه‌ای که با دوره تفاهم‌نامه ژوئن و فروپاشی آن هم‌زمان است. داده موجود نشان می‌دهد بازار به خبر گشایش دیپلماتیک واکنش نشان می‌دهد، اما عوامل دیگری مانند برداشت از ذخایر و جابه‌جایی مسیرهای حمل هم در این نوسان سهم دارند که این تحلیل اندازه آن‌ها را جدا نکرده است.

ارقام حوادث دریایی در منابع مختلف یکسان نیست: مؤسسه واشنگتن ۱۱۳ حمله، سازمان بین‌المللی دریانوردی ۱۲۰ حادثه در هرمز و خاورمیانه گسترده‌تر و مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا ۱۳۵ حادثه تا ۱۶ اکتبر ثبت کرده است. این اختلاف از تفاوت تعریف «حمله» و «حادثه» و محدوده جغرافیایی می‌آید و مرکز بریتانیایی خود تأکید کرده گزارش‌دهی کامل نیست. جهت روند اما در هر سه شمارش یکی است: اکتبر ماه بدی برای کشتیرانی بوده است.

تحلیل چندلایه: چرا کسی گام اول را برنمی‌دارد؟

لایه اول: حافظه شکست، ریشه «اول ضمانت»

موضع تهران بر یک روایت تاریخی استوار است که مقام‌های ایرانی بارها تکرار کرده‌اند: حملات ۲۸ فوریه در حالی آغاز شد که گفت‌وگو با میانجی‌گری عمان جریان داشت و تفاهم‌نامه ژوئن هم چند هفته بعد با حملات ژوئیه بی‌اثر شد. سینا طوسی، پژوهشگر مرکز سیاست بین‌الملل در واشنگتن، به الجزیره گفته شکست تفاهم‌نامه موضع تهران را سخت‌تر کرده است. از این منظر، باز کردن هرمز پیش از ضمانت یعنی واگذاری تنها اهرم در برابر وعده‌ای که پیش‌تر عملی نشده است.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفت‌وگویی که خبرگزاری تسنیم ۱ مهر منتشر کرد، «ضمانت» را دومین رکن آنچه «دیپلماسی جدید» خواند معرفی کرد و هرمز را ابزار ایران برای گرفتن حقوقش نامید. به نوشته الجزیره، او گام‌های اعتمادساز مشخصی را پیش‌شرط بازگشایی هرمز و آغاز گفت‌وگوی صلح دانسته است: تعلیق تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدود، لغو محاصره دریایی و تضمین عدم حمله تازه. این چهار مورد با «هفت شرط» مکتوبی که او به آن اشاره کرده لزوماً یکی نیست و فهرست کامل هفت‌گانه در منابع خوانده‌شده منتشر نشده است.

لایه دوم: منطق «اول امتیاز» در واشنگتن

به گزارش الجزیره، واشنگتن پیش از هر گشایش امتیازهای بیشتری می‌خواهد، از جمله درباره برنامه هسته‌ای ایران. ترامپ روز یکشنبه ۳ آبان دوگانه خود را چنین بیان کرد: «با آن‌ها معامله کنم یا کارشان را تمام کنم؟» و پیش‌تر گفته بود حمله‌ای تا پس از انتخابات ۱۲ آبان رخ نمی‌دهد. گزارش‌هایی هم به نقل از مقام‌های آمریکایی از آماده بودن طرح‌های حمله گسترده در انتظار تصمیم رئیس‌جمهور خبر داده‌اند. این تحلیل متن رسمی کاخ سفید یا وزارت خارجه آمریکا را درباره فهرست دقیق خواسته‌ها در اختیار نداشت؛ آنچه آمده روایت رسانه‌ای از موضع آمریکاست.

منطق «اول امتیاز» از نگاه واشنگتن نیز قابل فهم است: لغو محاصره و تعلیق تحریم پیش از تعهد هسته‌ای، اهرم آمریکا را بی‌آنکه تضمینی بگیرد از میان می‌برد. این قرینه دقیق نگرانی تهران است. هر دو طرف یک استدلال را به کار می‌برند؛ تنها جای اهرم‌ها فرق دارد. استنباط رونما این است که بدون سازوکار گام‌به‌گام هم‌زمان، که به هیچ‌یک اجازه ندهد اهرمش را یک‌جا واگذار کند، این بن‌بست منطقی حل نمی‌شود.

لایه سوم: ساعت انتخابات

انتخابات ۱۲ آبان برای هر دو طرف معنا دارد. در کنگره کنونی، سنا ۵۳ به ۴۷ و مجلس نمایندگان ۲۱۸ به ۲۱۴ تقسیم شده است و قیمت گازوئیل در آمریکا، به نوشته الجزیره، نزدیک دو برابر شده است. باراک اوباما در سخنرانی‌های انتخاباتی اخیرش جنگ ایران را «غیرضروری» خوانده است. به گزارش الجزیره، برخی مقام‌های ایرانی مطرح کرده‌اند که طولانی‌کردن گفت‌وگو می‌تواند پیروزی سیاسی پیش از انتخابات را از ترامپ بگیرد؛ این ادعا به نام مقام مشخصی نسبت داده نشده است.

اما همین ساعت دولبه است. اگر ترامپ وعده داده باشد پیش از انتخابات حمله نکند، پس از ۱۲ آبان این قید سیاسی برداشته می‌شود. به بیان دیگر، تهران با کش‌دادن زمان تا انتخابات ممکن است فقط بازه خطر را به پس از انتخابات منتقل کند. تحلیل الجزیره از نگرانی ایرانیان درباره ازسرگیری حملات پس از انتخابات اسرائیل و آمریکا خبر داده است.

لایه چهارم: اسرائیل بی‌اکثریت

بر پایه نظرسنجی‌های خروج از صندوق، بلوک بنیامین نتانیاهو حدود ۵۰ و بلوک گادی آیزنکوت ۵۲ یا ۵۳ کرسی از ۱۲۰ کرسی کنست را دارد و هیچ‌کدام به ۶۱ نمی‌رسد؛ جزئیات این نتایج را رونما پیش‌تر گزارش کرده است. نتیجه رسمی ۱۳ آبان اعلام می‌شود و دولت نتانیاهو تا تشکیل دولت تازه مسئول اداره کشور می‌ماند. به نوشته الجزیره، پیروزی اپوزیسیون لزوماً موضع اسرائیل درباره ایران را نرم نمی‌کند؛ آیزنکوت و دیگر رهبران اپوزیسیون از حملات به ایران حمایت کرده‌اند. بنابراین برای تهران، بی‌ثباتی سیاسی اسرائیل بیشتر یک متغیر نامعلوم است تا یک فرصت قطعی.

جدول ذی‌نفعان

پیامدها: چه کسی هزینه انتظار را می‌دهد؟

اقتصاد ایران: هزینه بن‌بست برای ایران کمتر از طرف مقابل نیست. صادرات دریایی نفت خام، طبق داده ووترتکسا، به صفر رسیده و تورم نقطه‌به‌نقطه شهریور ۱۴۰۵ طبق مرکز آمار ۸۹٫۸ درصد بوده است؛ رونما در تحلیل تورم ۹۰ درصدی ایران سازوکار این فشار را بررسی کرده است. یعنی اهرم هرمز در حالی به کار می‌رود که اقتصاد داخلی همزمان از همان بن‌بست آسیب می‌بیند. استدلال «زمان به سود ماست» برای تهران تنها در صورتی درست است که تحمل جامعه ایران از تحمل رأی‌دهنده آمریکایی بیشتر باشد؛ فرضیه‌ای که داده‌های موجود آن را اثبات نمی‌کنند.

اقتصاد آمریکا و جهان: قیمت سوخت به موضوع انتخاباتی تبدیل شده است. اداره اطلاعات انرژی آمریکا با فرض ادامه محدودیت عرضه، میانگین ۹۶ دلار را برای کل ۲۰۲۶ پیش‌بینی کرده است. کریس بوشان، تحلیلگر گروه IG، به الجزیره گفته ایران از فشار اقتصادی در «رقابتی فرسایشی» با آمریکا بهره می‌برد. این تعبیر یک تحلیلگر بازار است، نه داده؛ اما با جهت پیش‌بینی‌های رسمی هم‌خوان است.

انسانی و دریایی: افزایش حمله به کشتی‌ها یعنی خطر مستقیم برای ملوانان. بیست‌وهشت حمله در کمتر از یک ماه، و نشت نفت از یک نفتکش که به سواحل امارات رسیده، نشان می‌دهد هزینه بن‌بست فقط مالی نیست. در داخل ایران نیز، به گزارش الجزیره، کارزار بسیج «ایثار» در سراسر کشور گسترش یافته است؛ نشانه‌ای از آماده‌سازی افکار عمومی برای دوره‌ای طولانی‌تر از تنش.

سیاسی: در تهران، به گزارش رسانه‌ها، مخالفان مذاکره علیه دولت پزشکیان صف کشیده‌اند؛ رونما این شکاف را پیش‌تر گزارش کرده است. هر گام نخست از سوی دولت بدون ضمانت ملموس، در داخل هزینه سیاسی دارد؛ همین قید داخلی، دست مذاکره‌کنندگان ایرانی را برای انعطاف در «ترتیب» می‌بندد.

گزینه‌ها و شاخص‌های رصد

جدول زیر سازوکارهایی را کنار هم می‌گذارد که در منابع خوانده‌شده یا در تجربه تفاهم‌نامه ژوئن پایه‌ای دارند. این‌ها توصیه سیاستی نیستند؛ چارچوبی برای سنجش این‌اند که کدام مسیر می‌تواند معمای «گام اول» را دور بزند.

ضدتحلیل: شاید بن‌بست بر سر ترتیب نیست، بر سر ماهیت است

قوی‌ترین اعتراض به تز این تحلیل این است که اختلاف واقعی بر سر «ترتیب» نیست، بلکه بر سر خود برنامه هسته‌ای است. اگر واشنگتن در نهایت توقف کامل برنامه را بخواهد و تهران آن را خط قرمز بداند، هیچ سازوکار گام‌به‌گامی بن‌بست را حل نمی‌کند و بحث ترتیب فقط پوشش دیپلماتیک یک اختلاف بنیادین است. شاهد این دیدگاه آن است که تفاهم‌نامه ژوئن، که منطق مرحله‌ای داشت، دقیقاً پیش از رسیدن به مرحله گفت‌وگوی هسته‌ای از هم پاشید.

شواهد موافق تز اما کم نیست: اشاره مکرر رضایی به «ضمانت» و «اعتمادسازی»، نه به محتوای هسته‌ای، و تأکید آمریکا بر اینکه «اول» امتیاز می‌خواهد، نشان می‌دهد زبان دو طرف دست‌کم در سطح اعلامی حول ترتیب می‌چرخد. نقطه ضعف این تحلیل آن است که متن مکتوب خواسته‌های هیچ‌یک از دو طرف در دسترس نیست و نمی‌توان سنجید ترتیب چقدر از اختلاف و ماهیت چقدر از آن است.

سناریوها

شاخص‌هایی که در روزهای آینده باید دید: نخستین اظهارات کاخ سفید پس از ۱۲ آبان درباره ایران، نتیجه رسمی انتخابات اسرائیل در ۱۳ آبان و مأمور تشکیل دولت، هر بیانیه مکتوب از نشست‌های پیمان مکه، برنامه سفر فرستاده چین، شمارش حوادث دریایی نوامبر و گزارش بعدی اداره اطلاعات انرژی آمریکا در ۱۹ آبان (۱۰ نوامبر).

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ به پرسش اصلی این است: هیچ‌یک از دو طرف گام نخست را برنمی‌دارد، چون تجربه هشت ماه گذشته به هر دو آموخته که اهرم واگذارشده برنمی‌گردد. تهران ضمانت می‌خواهد چون حملات فوریه و ژوئیه را نقض اعتماد می‌داند؛ واشنگتن امتیاز هسته‌ای می‌خواهد چون لغو محاصره را بدون آن واگذاری یک‌طرفه می‌بیند. انتخابات ۱۲ آبان این معادله را حل نمی‌کند؛ بیشتر محتمل است قید زمانی را از دست واشنگتن بردارد و بازه خطر را به هفته‌های پس از آن منتقل کند.

این تحلیل محدودیت‌های روشنی دارد. متن کامل شروط ایران و خواسته‌های رسمی آمریکا در دسترس نبود؛ موضع آمریکا از روایت رسانه‌ای آمده است؛ و اثر جداگانه دیپلماسی بر قیمت نفت از عوامل دیگر تفکیک نشده است. گزاره «زمان به سود هر دو طرف است» برآورد رونما از رفتار اعلام‌شده بازیگران است، نه واقعیت مستند. انتشار هر سند رسمی از خواسته‌های دو طرف یا تفاهم تازه با ضامن منطقه‌ای می‌تواند این ارزیابی را تغییر دهد.