نفت ایران از ۳ شهریور بارگیری نشده؛ گزارش خزانه‌داری آمریکا چه چیزی را ثابت می‌کند؟

۶۹ روز از آخرین بارگیری نفت ایران گذشته است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در گزارشی که ۸ آبان (۳۰ اکتبر) رسانه‌ای شد، این را نخستین نشانه‌ی کارکرد «عملیات طرد اقتصادی» می‌داند و کنار آن سه عدد دیگر می‌گذارد: افت حدود یک‌چهارم ارزش ریال، تورم سالانه‌ی ۹۰ درصدی و گره‌خوردن مسیرهای زمینی. پرسش این تحلیل محدود است: کدام بخش این گزارش را خود خزانه‌داری می‌سازد و می‌تواند بسنجد، کدام بخش را جنگ و تحریم‌های پیشین هم می‌سازند، و این تفاوت برای تصمیمی که پس از انتخابات میان‌دوره‌ی ۱۲ آبان در واشنگتن گرفته می‌شود چه معنایی دارد؟

گزارش دقیقاً چه می‌گوید؟

«عملیات طرد اقتصادی» ۲ شهریور (۲۴ اوت) با بیانیه‌ی وزیر خزانه‌داری آغاز شد. همان روز وزارتخانه پنج بخش را مشمول تحریم ثانویه‌ی بالقوه کرد: دارایی دیجیتال، فناوری، طلا، هوانوردی و کشتیرانی، و حدود ۶۰ نهاد، فرد و شناور را تحریم کرد. هدف اعلام‌شده، قطع «هر شریان اقتصادی» و رویکرد «صفر نشت» بود. گزارش ۸ آبان نخستین جمع‌بندی عددی دو ماه بعد است.

گزارش اقدام علیه صرافی‌های رمزارز ایرانی را هم برجسته می‌کند؛ از نگاه خزانه‌داری، هدف آن است که ایران نتواند به‌جای مسیر بانکی از شبکه‌ی دیگری استفاده کند. وزیر خزانه‌داری در گفت‌وگویی گفته هشت هفته‌ی بعد «شدیدتر» خواهد بود و پیش‌تر پیش‌بینی کرده اقتصاد ایران از اسفند ۱۴۰۴ تا اسفند ۱۴۰۵ بیش از ۲۵ درصد کوچک شود. این پیش‌بینی است، نه یافته.

«صفر بارگیری» چه چیزی را ثابت می‌کند؟

بارگیری، قوی‌ترین شاخص گزارش است، چون با بسته‌شدن راه خروج نفت مستقیم مربوط است و خود آمریکا اهرمش را در دست دارد. اما این عدد تنها یک بخش زنجیره را نشان می‌دهد: نفتی که به نفتکش نرسیده است. درباره‌ی بخش‌های بعدی، متن‌هایی که خوانده شد داده نمی‌دهند: نفت در مخازن داخلی چقدر مانده، تولید چقدر کم شده، و بخشی از فروش داخلی یا پایاپای به چه شکلی ادامه دارد.

این خلأ مهم است، چون نفتی که بارگیری نمی‌شود، اول انبار را پر می‌کند و بعد تولید را کاهش می‌دهد؛ درآمد ارزی هم همین فاصله را دارد. وزیر خزانه‌داری می‌گوید تولید «در حال لرزیدن» است، ولی سندی برای آن در این گزارش‌ها آورده نشده. تا زمانی که عدد تولید و ذخیره‌سازی از منبع مستقل منتشر نشود، «صفر بارگیری» را باید فشار مسلم دانست و «قطع کامل درآمد» را ادعا.

بیشتر بخوانید: اگر محاصره دریایی ادامه یابد، آیا مرزهای زمینی می‌توانند جای بنادر جنوب را بگیرند؟

ماجرای دو مبنای تورم

تورم ۹۰ درصدی شهریور، با ارجاع به مرکز آمار ایران، عدد اصلی گزارش در بخش معیشت است. اما یک گزارش خبری مبنای پیش از فشار را حدود ۳۵ درصد در اوایل ۲۰۲۵ می‌نویسد و گزارش دیگر حدود ۷۰ درصد پیش از حمله‌ی اسفند.

محاسبه‌ی رونما: اگر مبنای دوم درست باشد، بخش بزرگی از جهش تورم پیش از آغاز عملیات خزانه‌داری رخ داده و سهم دو ماه اخیر کوچک‌تر از آن است که عدد ۹۰ درصد می‌رساند. این محاسبه‌ی رونما برای نشان‌دادن حساسیت نتیجه به مبنا است، نه اندازه‌گیری اثر عملیات. اندازه‌گیری اثر نیازمند سری ماهانه‌ی مرکز آمار و جداسازی اثر جنگ است که منتشر نشده است.

همین ملاحظه درباره‌ی ریال هم می‌آید. اگر «یک‌چهارم» ارزش ریال از دست رفته باشد، نرخ از حدود ۲ میلیون ریال به ۲٫۶۸۷ میلیون رسیده؛ اگر نرخ ۲۵ درصد بالا رفته باشد، نقطه‌ی شروع حدود ۲٫۱۵ میلیون ریال بوده است. هر دو برداشت در یک بازه‌ی نزدیک‌اند، ولی گزارش‌های خبری روشن نکرده‌اند کدام منظور است. استنباط رونما: جهت افت روشن است، دقت آن نه.

بیشتر بخوانید: ایران‌خودرو درخواست گرانی ۵۵ درصدی داده، در حالی که تولیدش ۲۴ درصد کم شده

چرا گزارش سیاسی هم هست؟

به نوشته‌ی رسانه‌ای آمریکایی که متن را در اختیار داشت، عملیات خزانه‌داری «مسیر سوم» است، کنار تلاش ترامپ برای احیای مذاکره و آمادگی برای از سرگیری عملیات نظامی پس از انتخابات. همان گزارش وزیر خزانه‌داری را از مشاوران نزدیک رئیس‌جمهور می‌داند که می‌خواهند فشار اقتصادی فرصت بگیرد و به جنگ بازنگردد. بنابراین انتشار گزارش، علاوه بر اطلاع‌رسانی، استدلالی داخلی در واشنگتن است.

1. ۲ شهریور ۱۴۰۵ (۲۴ اوت)آغاز عملیات طرد اقتصادی، تحریم حدود ۶۰ هدف و تعریف پنج بخش مشمول تحریم ثانویه.
2. ۳ شهریور (۲۵ اوت)آخرین بارگیری نفت ایران بنا بر گزارش خزانه‌داری.
3. ۴ آبان (۲۶ اکتبر)وزیر خزانه‌داری می‌گوید هشت هفته‌ی بعد شدیدتر خواهد بود.
4. ۸ آبان (۳۰ اکتبر)گزارش «انزوای ایران در اعداد» رسانه‌ای می‌شود.
5. ۱۲ آبان (۳ نوامبر)انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا؛ پس از آن، بنا بر گزارش‌های خبری، گزینه‌ی نظامی روی میز است.

این هم‌زمانی با گزارش‌هایی که از اختلاف نتانیاهو و ترامپ بر سر زمان حمله آمده و با قیمت‌های نفت در پی خبرهای هرمز سنجیده می‌شود، نشان می‌دهد گزارش بیش از آنکه حکمی نهایی باشد، سند چانه‌زنی داخلی است. هیچ‌کدام از این‌ها به معنای نادرستی اعداد نیست؛ فقط یعنی جمع‌بندی «کار می‌کند» از طرفی آمده که در ادامه‌ی همین سیاست ذی‌نفع است.

قوی‌ترین دیدگاه مخالف: «شاخص‌ها همان‌اند که باید باشند»

مدافعان رویکرد خزانه‌داری می‌توانند بگویند هدف عملیات از آغاز روشن بود: بستن مسیر درآمد ارزی و قطع شبکه‌های جایگزین. در این چارچوب، صفر بارگیری، لغو پرواز و مجوز بانکی توسط دولت‌های ثالث و گره‌خوردن مرزها همان نتایجی‌اند که عملیات برای آن طراحی شده بود. جهش تورم و ریال هم، ولو بخشی از آن به جنگ مربوط باشد، سیگنال فشار بر خانوار و بودجه است؛ و اگر گزارش مدعی فروپاشی نیست، نمی‌توان آن را به اغراق متهم کرد.

نقطه‌ی قوت این دیدگاه آن است که بخش بزرگی از شاخص‌ها، یعنی تصمیم دولت‌های ثالث، قابل‌پیگیری و مستقل از روایت ایران‌اند. ضعفش آن است که ثابت‌شدن فشار با ثابت‌شدن تغییر رفتار تفاوت دارد: گزارش مدعی نیست که این فشار ایران را به امتیاز در مذاکره رسانده، و خود مقام‌های آمریکایی به‌گفته‌ی منابع خبری می‌گویند عملیات هنوز «زمان بیشتری» می‌خواهد. هزینه‌ی سمت آمریکا هم دیده می‌شود: بنزین در آمریکا به نوشته‌ی یک گزارش خبری به حدود ۴٫۲۰ دلار برای هر گالن رسیده، حدود ۳۸ درصد بیش از سال قبل.

چه چیزی هنوز معلوم نیست؟

تولید و ذخیره‌ی نفت ایران، درآمد ارزی واقعی در ماه‌های اخیر، سهم جنگ در تورم و ریال، سطح تاب‌آوری بودجه‌ی دولت و پاسخ به این پرسش که فشار تا چه آستانه‌ای به تغییر موضع می‌انجامد، در منابع خوانده‌شده نیست. همچنین نمی‌دانیم تصمیم پس از ۱۲ آبان بر اساس این گزارش گرفته می‌شود یا ملاحظه‌های نظامی و دیپلماتیک وزن بیشتری دارد.