ترکیه با تصویب پیمان مکه دقیقاً به چه چیزی متعهد می‌شود و ایران کجای معادله است؟ | تحلیل ۳۶۰

ترکیه عملاً چه چیزی به عربستان می‌دهد؟

مسئله نظامی این است که پیمان تعهد می‌سازد، اما نوع کمک را مشخص نمی‌کند. مقام‌های ترکیه به رویترز گفته‌اند سهم آنکارا به تجهیزات نظامی، تبادل اطلاعات و سامانه‌های تسلیحاتی محدود می‌ماند. المانیتور از مقام‌های ترکیه، آموزش، مشاوره و پشتیبانی تجهیزاتی را نقل کرده است. وزیر دفاع ترکیه گفته نیروهای کشورش را در عملیات تهاجمی یا جنگی علیه حوثی‌ها نمی‌بیند و فیدان ۸ اکتبر تأکید کرد ترکیه برای حمله به خاک کشوری دیگر نیرو نمی‌فرستد. تحلیلگران، به نقل از رویترز، دفاع هوایی و جنگ الکترونیک را زمینه‌های محتمل کمک می‌دانند و آردا مولوتوغلو آن را نمونه «دفاع به‌عنوان خدمت» می‌خواند که در آن تأمین‌کننده فقط تجهیزات نمی‌دهد، بلکه آموزش، لجستیک و پشتیبانی سیاسی را هم بسته‌بندی می‌کند.

محدودیت‌ها هم روشن است. به نوشته فوربس، متن پیمان برای این تعهد بودجه، نیروی اختصاصی و تعریف مشترک از تروریسم نمی‌آورد. عربستان در ریاض تصمیم به استقرار سریع گرفته، ولی هیچ منبع بررسی‌شده شمار نیروها یا زمان استقرار را اعلام نکرده است. پاکستان گفته است «هر آنچه لازم باشد» برای حفاظت از اماکن مقدس عربستان انجام می‌دهد و مصر هم حمایت دفاعی را تصویب کرده؛ اما این اظهارات حجم کمک را تعیین نمی‌کنند. رویترز همچنین نوشته اعزام نیروی نظامی ترکیه به عربستان به مصوبه جداگانه مجلس نیاز دارد و یک نماینده حزب حاکم گفته چنین مصوبه‌ای به مجلس می‌رود.

نقد رقیب این است که کمک فنی بی‌اهمیت نیست. نصب و راه‌اندازی سامانه‌های دفاعی نیاز به مشاوران و پرسنل دارد و ورود آن‌ها حتی بدون عملیات جنگی، ترکیه را به صحنه نزدیک می‌کند. این برداشت را رویترز به‌صورت مشروط نقل کرده و برای تأیید به متن مصوبه اعزام نیاز دارد.

محدودیت دانسته‌ها: شمار و ماهیت نیروها، نوع سامانه‌ها و زمان‌بندی تحویل اعلام نشده است. ارزیابی: کمک فنی و تجهیزاتی محتمل‌تر از نبرد زمینی | مقام‌های ترکیه عملیات تهاجمی را رد کرده‌اند و متن بودجه یا نیروی اختصاصی ندارد؛ مصوبه اعزام ارزیابی را عوض می‌کند.

متن پیمان چه چیزی را الزام می‌کند و چه چیزی را باز می‌گذارد؟

ماده اول از «همه ابزارهای لازم» برای رفع تهدید علیه استقلال، حاکمیت و تمامیت ارضی سخن می‌گوید. ماده دوم حمله مسلحانه خارجی به هر عضو را حمله به همه می‌شمارد و می‌گوید اعضا باید بی‌درنگ به کشور مورد حمله کمک کنند. اما همین ماده تصریح می‌کند دامنه و ماهیت کمک پس از «ارزیابی عینی» از نیاز و در حد منابع در دسترس تعیین می‌شود. به این ترتیب تعهد وجود دارد، ولی شکل اجرای آن ثابت نیست. رویترز کلیدواژه پیمان را شبیه ماده ۵ ناتو توصیف کرده است.

ماده ۱۶ دشوارترین بند برای منتقدان است: هر عضو فقط پس از ده سال و با اعلام کتبی دست‌کم سه‌ماهه می‌تواند خارج شود. در ترکیه، فوربس می‌نویسد تصویب بر پایه ماده ۹۰ قانون اساسی انجام می‌شود و اعزام نیرو به مصوبه جداگانه ماده ۹۲ نیاز دارد؛ مقام‌ها هم گفته‌اند فعلاً اعزامی برنامه‌ریزی نشده است. روند داخلی اعضا فرق دارد: ترکیه تصویب مجلس می‌خواهد، عربستان از فرمان سلطنتی استفاده می‌کند و پاکستان، به نوشته نیوزبایتس، برای اعزام بر پایه این پیمان تصویب مجلس لازم ندارد. فوربس همچنین نوشته مجلس می‌تواند هنگام تصویب شرط‌هایی بگذارد؛ این امکان نظری است و تا پایان رأی‌گیری گزارش نشده که چنین شرطی گذاشته شود.

پرسش حقوقی دیگر نسبت به ناتو است. معاون وزیر خارجه ترکیه گفته پیمان با تعهدات پیشین ناسازگار نیست، و الجزیره نیز نوشته اعضا تأکید کرده‌اند پیمان توافق‌های موجود را لغو یا جایگزین نمی‌کند. اینکه این دو چارچوب در یک بحران مشترک چگونه با هم تنظیم می‌شوند، در منابع بررسی‌شده توضیح داده نشده است.

محدودیت دانسته‌ها: سازوکار تصمیم‌گیری مشترک و تعریف «حمله مسلحانه» از حمله پهپادی یا موشکی گروه‌های غیردولتی روشن نیست. ارزیابی: تعهد محکم در اصل، انعطاف زیاد در اجرا | متن اجرا را به ارزیابی عینی و منابع موجود وابسته کرده و قید ده‌ساله خروج را بسته است؛ تفسیر عملی با اولین بحران روشن می‌شود.

ایران طرف تهدید است یا طرف گفت‌وگو؟

مسئله دیپلماتیک این است که پیمان هم‌زمان دو پیام می‌فرستد. سخنگوی وزارت خارجه ایران ۱۰ اوت گفت دلیلی برای نگرانی نمی‌بیند و عباس عراقچی از همبستگی مسلمانان نوشت، بی‌آنکه مستقیم از پیمان نام ببرد. حمیدرضا عزیزی از مؤسسه کلینگندائل به الجزیره گفت نگرانی تهران فقط تقویت بازدارندگی عربستان نیست، بلکه امکان فشار هماهنگ بر ایران در یمن، عراق و حتی در اقتصاد از مسیر ترکیه و پاکستان است. این برآورد یک تحلیلگر است و منبع دیگری آن را تأیید نکرده.

در عمل آنچه رخ داده گفت‌وگوست. نشست ۴ آبان در تهران با حضور رئیس‌جمهور، وزیر خارجه و دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران برگزار شد و چهار طرف توافق کردند گفت‌وگو برای تقویت همکاری امنیتی ادامه یابد. پاکستان و قطر میانجی‌های اصلی جنگ‌اند و تلاش‌های آن‌ها در ژوئن به توافق موقتی انجامید که ناپایدار ماند. به گفته یک مقام امنیتی پاکستان در گزارش پیشین رونما، محور گفت‌وگو ساختن شبکه منطقه‌ای عدم‌تجاوز بود. معاون وزیر خارجه ترکیه نیز پیمان را «یکپارچگی به‌جای بلوک‌سازی» خواند و گفت به روی کشورهای پایبند به حقوق بین‌الملل باز است. اما وزارت خارجه ایران دریافت دعوت رسمی را رد کرده و فاصله تهران و واشینگتن، به گفته مقام ایرانی در گفت‌وگو با رویترز، همچنان زیاد است.

محدودیت دانسته‌ها: دستور کار دقیق نشست تهران، نتیجه عملی درباره مهار حملات حوثی‌ها و زمان دور بعدی گفت‌وگو اعلام نشده است. ارزیابی: کانال گفت‌وگو باز و پیمان بدون نتیجه عملی | نشست تهران رخ داده، اما نه تعهد مکتوب به عدم‌تجاوز گزارش شده و نه توقف حملات؛ ارزیابی با دور بعدی گفت‌وگو عوض می‌شود.

رأی در آنکارا چقدر تعهد را قفل می‌کند؟

در مجلس ترکیه، ائتلاف حاکم اکثریت دارد و رویترز و المانیتور تصویب را محتمل می‌دانند. اما بحث درباره چارچوب تعهد زنده است. سخنگوی گروه حزب جمهوری‌خواه خلق اعلام کرد به لایحه رأی مثبت می‌دهد و در عین حال از دیر آمدن آن به مجلس و ابهام متن انتقاد کرد؛ این موضع از گزارش رونما از رسانه‌های ترکیه آمده است. نمایندگان چند حزب دیگر رأی منفی داده‌اند و نماینده‌ای در صحن گفته پیمان با پیوستن ایران و مصر معنا دارد، در حالی که نماینده‌ای دیگر پیوستن ایران را به‌دلیل حملات حوثی‌ها ناممکن خوانده است. این دو ادعا از سخنرانی نمایندگان‌اند و به اظهار رسمی دولت‌ها پیوند نخورده‌اند.

پرسش‌های بنیادی منتقدان سه‌تاست: نسبت با ناتو، ده سال بستگی بی‌خروج و اینکه در کدام شرایط ترکیه باید به عربستان کمک نظامی بدهد. دولت پاسخ می‌دهد ماده ۹۲ هر اعزام را به رأی مجلس بسته است. به این معنا، رأی امروز تعهد را حقوقی می‌کند، اما تصمیم سخت بعدی، یعنی مصوبه اعزام، همچنان در دست مجلس می‌ماند. استدلال رقیب می‌گوید در کشوری که اکثریت حاکم همه مسیرها را باز می‌کند، مصوبه اعزام هم به همان آسانی تصویب می‌شود. شواهد کافی برای ردّ یا تأیید این برآورد منتشر نشده است.

محدودیت دانسته‌ها: نتیجه رأی نهایی ۱۴ آبان، شروط احتمالی و زمان ارائه مصوبه اعزام در دسترس نیست. ارزیابی: تصویب محتمل، اعزام نامعلوم | اکثریت مجلس و رأی مثبت حزب جمهوری‌خواه خلق مسیر را هموار می‌کند؛ مصوبه اعزام آزمون بعدی است.

ظرفیت بزرگ روی کاغذ، قرارداد کجاست؟

یورونیوز پیمان را ترکیبی از منابع مالی و نفوذ انرژی عربستان، توانایی هسته‌ای پاکستان و صنعت دفاعی پیشرفته و عضویت ناتوی ترکیه توصیف می‌کند. معاون وزیر خارجه ترکیه در کمیسیون گفت پیمان همکاری صنعت دفاعی، تولید مشترک، انتقال فناوری، تبادل پرسنل، آموزش و رزمایش مشترک را دربر دارد. این بندها با ماده ۳ پیمان همخوان است که همکاری در دفاع، صنعت دفاعی و امنیت را مقرر می‌کند. مولوتوغلو نیز پیمان را نمونه‌ای از «دفاع به‌عنوان خدمت» می‌داند، یعنی بسته کامل تجهیزات، آموزش و پشتیبانی.

اما هیچ رقمی از قرارداد، تعداد سامانه‌ها یا زمان تحویل در منابع بررسی‌شده نیامده است. فوربس نبود بودجه را از خلأهای متن می‌داند و منابع دیگر نیز ارزش مبادلات را اعلام نکرده‌اند. نکته تحلیلی این است که اگر پیمان به قراردادهای بزرگ تسلیحاتی و تولید مشترک تبدیل شود، اثر آن به اعتماد بلندمدت اعضا بیشتر از اعزام نیرو خواهد بود؛ این استنباط رونماست، نه ادعای مقام‌ها. در مقابل، منتقدان می‌پرسند آیا وابستگی دفاعی عربستان به ترکیه و پاکستان با همکاری دفاعی گسترده با غرب سازگار است. پاسخی رسمی به این پرسش یافت نشد.

محدودیت دانسته‌ها: ارزش قراردادها، فهرست سامانه‌ها و منبع مالی توسعه مشترک اعلام نشده است. ارزیابی: ظرفیت صنعتی بزرگ، ارقام نامعلوم | بندهای همکاری دفاعی و صنعتی وجود دارد، اما بدون قرارداد و بودجه نمی‌توان اثر آن را سنجید.