هرمز اول یا هسته‌ای اول؟ گره مذاکرات ایران و آمریکا در ترتیب گام‌هاست

تهران می‌گوید اگر شرط‌هایش پذیرفته شود، تنگه‌ی هرمز ظرف دو روز باز می‌شود. واشنگتن می‌گوید پیش از هر امتیاز بزرگ اقتصادی، باید درباره‌ی برنامه‌ی هسته‌ای ایران پیشرفت واقعی ببیند. دو طرف در بسیاری از اجزای بسته‌ی نهایی هم‌نظر به نظر می‌رسند؛ آنچه آن‌ها را از هم جدا نگه داشته، پرسش «چه کسی اول حرکت کند؟» است. این تحلیل فقط به همین یک پرسش می‌پردازد: گره‌ی مذاکرات ایران و آمریکا در محتواست یا در ترتیب؟

روی میز چه چیزی است؟

هفت شرطِ ایران رسماً در یک سند منتشر نشده و روایت‌های مختلف در جزئیات تفاوت دارند. نسخه‌ای که در مهر از سوی رسانه‌های نزدیک به تهران منتشر شد شامل آتش‌بس در همه‌ی جبهه‌ها از جمله لبنان، پایان محاصره‌ی دریایی، معافیت نفتی، آزادسازی دست‌کم ۱۲ میلیارد دلار از دارایی‌های بلوکه‌شده، لغو تحریم‌های پس از تفاهم‌نامه‌ی ژوئن، توقف حملات و پذیرش مسیر امن دریایی مورد توافق ایران و عمان است. روایت‌های جدیدتر، از جمله اظهارات وزیر خارجه، کاهش حضور نظامی آمریکا به سطح پیش از جنگ را هم می‌آورند و برخی منابع از غرامت جنگی نیز یاد می‌کنند.

نکته‌ی تحلیلی این است که بیشتر این اقلام، «محتوای» یک بسته‌ی نهایی‌اند که هر دو طرف پیش‌تر از وجودش خبر داشته‌اند: بازگشایی هرمز، تخفیف تحریم، گام‌های هسته‌ای. اختلاف اصلی بر سر آن است که کدام یک زودتر بیاید.

جدول نشان می‌دهد در چهار ردیف از شش ردیف، دو طرف اصل مسئله را رد نمی‌کنند و فقط درباره‌ی «پیش یا پس» اختلاف دارند. ردیف دارایی‌ها هم ترکیبی از ترتیب و میزان است و ردیف آخر اختلاف محتوایی واقعی است.

چرا ترتیب، خودش یک اختلاف اصلی است؟

اگر ایران هرمز را زودتر باز کند، اهرم اصلی‌اش را پیش از دریافت امتیاز از دست می‌دهد. اگر آمریکا محاصره را بردارد و تحریم را تخفیف دهد، هم اهرم فشارش کم می‌شود و هم بی‌آنکه محدودیت هسته‌ای گرفته باشد، به اجرای وعده‌ی طرف مقابل تکیه کرده است. هر طرف باید باور کند طرف دیگر پس از دریافت امتیاز، به تعهدش پایبند می‌ماند.

استنباط رونما: وقتی هیچ‌کدام چنین اعتمادی ندارند، حتی بسته‌ای که دو طرف در محتوای کلی آن موافق‌اند هم گیر می‌کند. چنین ساختاری با تجربه‌ی این جنگ هم می‌خواند: تفاهم‌نامه‌ی ژوئن بر اساس روایت رسانه‌ی تهران، دو پرونده‌ی هرمز و هسته‌ای را به هم گره زد و آتش‌بس شصت‌روزه آورد، ولی محاصره کمتر از یک ماه بعد دوباره برقرار شد. این برداشت نظر تحلیلی است، نه نتیجه‌ای که یکی از طرفین علناً پذیرفته باشد.

بیشتر بخوانید: قطر از ادامه بررسی پیشنهادهای تهران و واشنگتن خبر داد؛ توافق موقت هنوز نهایی نیست

خط زمانی: از محاصره تا طرح دوروزه

1. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)حملات آمریکا و اسرائیل آغاز می‌شود؛ ایران تردد دریایی در تنگه‌ی هرمز را شدیداً محدود می‌کند.
2. ۲۴ فروردین (۱۳ آوریل)آمریکا محاصره‌ی دریایی بنادر و سواحل ایران را آغاز می‌کند.
3. ۲۷ خرداد (۱۷ ژوئن)تفاهم‌نامه‌ی اسلام‌آباد؛ بنا بر روایت رسانه‌ای نزدیک به تهران، آتش‌بس را شصت روز تمدید و دو پرونده‌ی هرمز و هسته‌ای را به هم مرتبط می‌کند. محاصره پس از آتش‌بس موقتاً برداشته می‌شود.
4. ۲۴ تیر (۱۵ ژوئیه)محاصره پس از حملات تازه به کشتی‌ها دوباره برقرار می‌شود.
5. ۳ مهر (۲۵ سپتامبر)وزیر خارجه ایران طرح هفت‌روزه را مطرح می‌کند: روز ششم بازگشایی هرمز، روز هفتم آغاز مذاکره‌ی نهایی.
6. ۱۰ تا ۱۱ آبان (۱ تا ۲ نوامبر)ایران طرح را دوروزه اعلام می‌کند؛ میانجی‌های قطری میان تهران و دوحه رفت‌وآمد می‌کنند.
7. ۱۲ تا ۱۳ آبان (۳ تا ۴ نوامبر)رضایی پاسخ آمریکا را کافی نمی‌داند؛ آمریکا به گفته‌ی مقامی آمریکایی با حمله‌ای «دفاعی و محدود» جزیره‌ی قشم را هدف می‌گیرد؛ قطر می‌گوید گفت‌وگوها ادامه دارد.

پول بلوکه‌شده: حتی عدد روشن نیست

اختلاف ترتیب با ابهام درباره‌ی اندازه‌ی موضوع هم همراه است. بانک مرکزی ایران و یک خبرگزاری ایرانی رقم دارایی‌های بلوکه‌شده را حدود ۲۴ میلیارد دلار می‌گویند؛ برآوردهای بین‌المللی که به یک روزنامه‌ی اقتصادی آمریکایی و یک مؤسسه‌ی پژوهشی در واشنگتن نسبت داده شده، آن را ۱۰۰ تا ۱۲۳ میلیارد دلار می‌دانند و برآورد سومی حدود ۴۴ میلیارد دلار در کشورهایی از جمله چین، عراق، هند، ژاپن، آمریکا و لوکزامبورگ ذکر می‌کند. خواسته‌ی علنی ایران در گام نخست دست‌کم ۱۲ میلیارد دلار است، یعنی بخش کوچکی از هر کدام از این برآوردها.

این فاصله اهمیت دارد، چون «پیش یا پس» فقط درباره‌ی زمان نیست: اگر دو طرف حتی بر سر مخرج توافق نداشته باشند، تعیین گام نخست اعتمادساز دشوارتر می‌شود. چه مقدار، از کدام کشور و با چه سازوکاری آزاد شود، خود موضوع چانه‌زنی است.

بیشتر بخوانید: بارگیری نفت ایران صفر شد، اما شوک پولش کی می‌رسد؟ از آبان تا آذر

برای ایران چه چیزی در گرو است؟

محاصره‌ی دریایی و تحریم نفتی مستقیم بر درآمد ارزی دولت اثر می‌گذارند، و این اثر با تأخیر به بودجه و معیشت می‌رسد. از سوی دیگر، تنگه‌ی هرمز اهرم اصلی چانه‌زنی تهران است؛ بنا بر گزارش‌ها حدود یک‌پنجم نفت و گاز مایع جهان پیش از جنگ از آن عبور می‌کرد. بازار این فشار را حس می‌کند: برنت پس از ریزش بیش از ۷ درصدی دوشنبه به امید پیشرفت دیپلماسی، سه‌شنبه حدود ۱٫۳ درصد بالا رفت. پس هر گام سریع‌تر برای ایران هم فرصت درآمدی و هم خطر از دست دادن اهرم است. این دوگانگی توضیح می‌دهد چرا تهران «اول شرط‌ها» را تکرار می‌کند.

قوی‌ترین نقد این خوانش

می‌توان گفت مسئله فقط ترتیب نیست. شرط‌هایی مانند کاهش حضور نظامی و غرامت اختلافی محتوایی‌اند و واشنگتن غرامت را رد کرده است. دیدگاه آمریکایی هم می‌تواند بگوید ترتیب به خودی خود مسئله نیست، بلکه سیاستی آگاهانه است: هدف نگه‌داشتن فشار تا زمانی است که ایران امتیاز هسته‌ای بدهد. مقام‌های ایرانی در عین حال می‌گویند مذاکره‌ی هسته‌ای فقط پس از برآورده‌شدن شرط‌ها ممکن است؛ یعنی «ترتیب» برای آن‌ها هم شکلی از حفظ موضع هسته‌ای است.

این نقد وزن دارد. پاسخ محتاطانه این است که ترتیب و محتوا در هم تنیده‌اند: هر طرف ترتیبی را می‌خواهد که محتوای مطلوبش را تضمین کند. با این حال بسته‌ی «اول هرمز، سپس هسته‌ای» و بسته‌ی «اول هسته‌ای، سپس تحریم» هر کدام نتیجه‌ی متفاوتی برای توازن قدرت می‌سازد، و این همان چیزی است که ترتیب را به موضوع اصلی تبدیل می‌کند.

نشانه‌هایی که برداشت را عوض می‌کند

چند شاهد می‌تواند این خوانش را تقویت یا رد کند. اگر میانجی‌ها «بسته‌ی گام‌به‌گام» با ضمانت متقابل (مثلاً آزادسازی بخشی از پول هم‌زمان با گام‌های دریایی) اعلام کنند، یعنی گره در ترتیب بوده و راه‌حل در طراحی هم‌زمانی است. اگر تهران یا واشنگتن اعلام کند حتی در صورت پذیرفته‌شدن ترتیب هم بر سر محتوای هسته‌ای یا غرامت مصالحه نمی‌کند، گره عمیق‌تر از ترتیب است. و اگر حملات محدود، مانند قشم، ادامه یابد یا بزرگ‌تر شود، اعتماد لازم برای هر ترتیب‌بندی از بین می‌رود.

بیشتر بخوانید: سپاه می‌گوید سه نفتکش در هرمز به مین خوردند؛ تأیید مستقلی هنوز منتشر نشده

چه می‌دانیم و چه نمی‌دانیم