حل مسائل منطقه بدون آمریکا؟ پیام پزشکیان در مسکو و شرط قطر برای بازگشایی هرمز

رئیس‌جمهور ایران روز سه‌شنبه ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان ۱۴۰۵) در مسکو به ولادیمیر پوتین گفت کشورهای منطقه می‌توانند مشکلاتشان را «بدون تکیه بر آمریکا» حل کنند. هم‌زمان، یک مقام وزارت خارجه قطر اعلام کرد «توپ اکنون در زمین ایران است» و تهران باید تنگه هرمز را بازگشایی کند. این دو پیام نشان می‌دهد میانجی‌های منطقه‌ای، پیش از آنکه بدیل آمریکا باشند، طلبکار هرمزند.

مسئله چیست: دو پیام در یک روز، از یک شهر

اجلاس هشتم مجمع کشورهای صادرکننده گاز در مسکو، به‌جای آنکه فقط نشست صادرکنندگان انرژی باشد، به صحنه دیپلماسی جنگ ایران تبدیل شد. مسعود پزشکیان ابتدا در حاشیه اجلاس با شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، دیدار کرد و سپس با پوتین گفت‌وگو کرد. دفتر امیر قطر اعلام کرد دو طرف درباره جنگ خاورمیانه و تنگه هرمز گفت‌وگو کرده‌اند؛ تلویزیون دولتی ایران اما فقط از مرور روابط و تأکید بر گسترش پیوندهای سیاسی و اقتصادی خبر داد. همین تفاوت در روایت رسمی دو طرف، نقطه شروع این تحلیل است.

پرسش اصلی این است: آیا شبکه میانجی‌هایی که تهران این روزها با آن رفت‌وآمد دارد، یعنی روسیه، قطر و سه کشور عربستان، پاکستان و ترکیه، می‌تواند جای نقش آمریکا را در پایان جنگ بگیرد؟ یا این میانجی‌ها، به‌ویژه قطر، خودشان قربانی بسته‌ماندن هرمزند و بیش از آنکه پشتیبان روایت «منطقه بدون آمریکا» باشند، از ایران امتیاز می‌خواهند؟ پاسخ به این پرسش تعیین می‌کند دیپلماسی مسکو و تهران چه وزنی در هفته‌های پیش رو خواهد داشت.

تایم‌لاین: از ۲۸ فوریه تا مسکو

برای فهم وزن دیدارهای مسکو باید آن را در امتداد هشت ماه جنگ دید. تاریخ‌های زیر فقط از منابعی آمده که این تحلیل مستقیماً خوانده است؛ جایی که تاریخ دقیق در دست نبود، از درج آن خودداری شده است. هم‌زمانی رویدادها در این فهرست به معنای رابطه علّی میان آن‌ها نیست.

1. ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴)جنگ با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد (به روایت خبرگزاری فرانسه).
2. ۲۴ مارس ۲۰۲۶ (۴ فروردین ۱۴۰۵)شرکت قطرانرژی برای بخشی از قراردادهای ال‌ان‌جی خود «فورس ماژور» اعلام کرد.
3. ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۸ خرداد ۱۴۰۵)دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان، به گزارش خبرگزاری آناتولی، یک تفاهم‌نامه با میانجی‌گری پاکستان امضا کردند. اختلاف بر سر اجرای آن، از جمله محاصره دریایی آمریکا، تحریم‌ها و کشتیرانی در تنگه، ادامه یافته است.
4. سپتامبر ۲۰۲۶صادرات ال‌ان‌جی قطر به ۱٫۶ میلیون تن رسید؛ بیشترین رقم از آغاز جنگ، اما کمتر از یک‌چهارم میانگین پیش از جنگ. قطرانرژی اعلان‌های فورس ماژور را تمدید کرد.
5. اوایل اکتبر ۲۰۲۶پوتین و پزشکیان در اجلاس کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در ترکمنستان دیدار کردند و پوتین آمادگی روسیه برای مشارکت در میانجی‌گری را اعلام کرد.
6. ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۳ آبان)به گفته اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، یک هیئت قطری برای تلاش‌های میانجی‌گری منطقه‌ای به تهران رفت.
7. ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ (۴ آبان)وزیر دفاع عربستان، فرمانده ارتش پاکستان و رئیس سازمان اطلاعات ترکیه در تهران گفت‌وگو کردند. بقائی همان روز گفت طرف آمریکایی «در مذاکرات جدی نیست».
8. ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ (۵ آبان)دیدار پزشکیان با امیر قطر و سپس با پوتین در حاشیه اجلاس گاز مسکو؛ مقام قطری خواستار بازگشایی هرمز شد.

داده‌ها: گاز قطر در گرو هرمز

قطر، پس از آمریکا، دومین تولیدکننده بزرگ گاز طبیعی مایع جهان است و ظرفیت اسمی آن حدود ۸۰ میلیون تن در سال، یعنی نزدیک یک‌پنجم ظرفیت جهانی، برآورد می‌شود. این کشور تقریباً همه محموله‌هایش را از راه هرمز به بازارهای آسیا و اروپا می‌فرستد. به گزارش رویترز، قطر مدت کوتاهی پس از آغاز جنگ و بسته‌شدن تنگه ناچار شد بخش بزرگی از مجتمع اصلی ال‌ان‌جی خود در راس‌لفان را متوقف کند و حملات موشکی ایران حدود ۱۷ درصد ظرفیت صادراتی‌اش را از کار انداخت.

دو نکته در این داده‌ها مهم است. نخست، صادرات سپتامبر با ۱٫۶ میلیون تن بیشترین رقم از آغاز جنگ بود، اما Kpler برای اکتبر سقوط دوباره به ۰٫۶ میلیون تن را پیش‌بینی می‌کند؛ یعنی روند بهبود پایدار نیست. دوم، حدود یک‌سوم صادرات سپتامبر به کویت رفت که خود درون خلیج فارس است و برای رسیدن به آن نیازی به عبور از هرمز نیست. به این ترتیب، سهم محموله‌هایی که واقعاً از تنگه به بازارهای دوردست رسیده‌اند از رقم ۱٫۶ میلیون تن هم کمتر بوده است.

شکاف میان نفت و گاز در این جدول قابل توجه است. در حالی که جریان نفت خام منطقه از هرمز به حدود ۸۰ درصد سطح پیش از جنگ برگشته، گاز مایع قطر هنوز در کف مانده است. منابعی که این تحلیل خوانده، علت این تفاوت را توضیح نمی‌دهند؛ بنابراین نمی‌توان گفت ناشی از محدودیت گزینشی عبور، آسیب تأسیسات راس‌لفان، ملاحظات بیمه‌ای یا ترکیبی از این‌هاست. آنچه روشن است این‌که بسته‌ماندن هرمز برای همه یکسان نیست و قطر از بازندگان اصلی آن است. هم‌زمان، داده ووترتکسا نشان می‌دهد صادرات دریایی نفت خام خود ایران به صفر رسیده است؛ یعنی هرمز اکنون برای هر دو سوی خلیج فارس هزینه‌زا شده است.

تحلیل چندلایه: هر میانجی چه می‌خواهد؟

لایه اول: قطر، میانجی‌ای که طلبکار است

قطر سال‌ها نقش پیام‌رسان میان تهران و واشنگتن را بازی کرده است، اما موقعیت امروز آن متفاوت است. ابراهیم الهاشمی، مقام وزارت خارجه قطر، به خبرگزاری فرانسه گفت: «توپ اکنون در زمین ایران است تا به این اصول متعهد شود و حسن نیت نشان دهد.» او افزود ایران باید تنگه هرمز را بازگشایی کند تا همه تلاش‌ها به سوی «منطقه‌ای امن و مرفه» برود. متن کامل «اصولی» که او به آن اشاره کرد، در منبع خوانده‌شده نیامده است. این زبان، زبان میانجی بی‌طرف نیست؛ زبان طرفی است که خسارت می‌بیند و شرط می‌گذارد.

رابطه دو کشور در همین هفته از جهت دیگری هم پرتنش بوده است. بقائی روز ۲۶ اکتبر درباره سه خلبان ایرانی که هواپیمایشان در قطر هدف قرار گرفته بود گفت تا زمانی که شواهد یا اسناد دقیق درباره سرنوشت آن‌ها به دست نیاید، تهران فرض را بر این می‌گذارد که کشوری که هواپیما در آن هدف قرار گرفته باید پاسخگو باشد. جزئیات این رویداد در منابع خوانده‌شده روشن نیست، اما همین اظهار نشان می‌دهد که میز مسکو میان دو شریک بی‌دغدغه چیده نشده بود.

لایه دوم: روسیه، میانجی‌ای که از بازار سود می‌برد

پوتین پس از دیدار گفت درباره وضعیت منطقه به‌صورت دونفره گفت‌وگو کرده‌اند و این وضعیت «بی‌تردید نمی‌تواند نگران‌کننده نباشد» و امیدوار است مسیری مثبت پیدا کند. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، هفته گذشته به تهران رفته و گفته بود تلاش مسکو برای جلوگیری از بازگشت جنگی گسترده است. خوانش دفتر ریاست‌جمهوری ایران از دیدار، بر همکاری نفت و گاز، پروژه‌های مشترک و گسترش مبادلات اقتصادی تمرکز داشت. هیچ‌یک از دو خوانش، طرح مشخصی برای پایان جنگ یا هرمز اعلام نکرد.

استنباط رونما این است که روسیه در این معادله منافع دوگانه دارد. از یک سو، نقش میانجی به مسکو وزن دیپلماتیک می‌دهد؛ از سوی دیگر، روسیه خود صادرکننده بزرگ گاز است و قیمت ال‌ان‌جی در آسیا و اروپا نزدیک به سه برابر سطح پیش از جنگ رسیده است. داده‌ای که نشان دهد روسیه دقیقاً چه سهمی از این افزایش قیمت برده، در این تحلیل در دست نیست؛ بنابراین این گزاره فرضیه‌ای درباره انگیزه است، نه واقعیت اثبات‌شده.

لایه سوم: ایران، روایت «منطقه بدون آمریکا»

پزشکیان در دیدار با پوتین گفت: «باور دارم ما می‌توانیم مشکلاتمان را در منطقه بدون تکیه بر ایالات متحده حل کنیم.» او افزود اقدامات آمریکا حرکت به سوی چندجانبه‌گرایی و همکاری با روسیه و دیگر کشورهای زیر تحریم یک‌جانبه آمریکا را آسان‌تر می‌کند. این پیام با موضع وزارت خارجه هم‌خوان است که یک روز پیش‌تر آمریکا را «غیرجدی» در مذاکره خوانده بود. ایران همچنین دیدار تهران با هیئت‌های عربستان، پاکستان و ترکیه را «بسیار خوب» توصیف کرد.

اما این روایت با یک واقعیت ساختاری روبه‌روست: مهم‌ترین گره‌های اجرای تفاهم‌نامه ژوئن، یعنی محاصره دریایی آمریکا و تحریم‌ها، در دست واشنگتن است، نه مسکو یا دوحه. هیچ‌یک از میانجی‌های منطقه‌ای نمی‌تواند محاصره دریایی را لغو کند. به همین دلیل، «حل مسائل بدون آمریکا» در عمل بیشتر به معنای ساختن ائتلافی است که فشار بر واشنگتن را بالا ببرد، نه جایگزینی کامل آن. این برداشت استنباط رونماست.

لایه چهارم: سه‌گانه عربستان، پاکستان و ترکیه

دیدار یک روز پیش از مسکو در تهران، با حضور خالد بن سلمان وزیر دفاع عربستان، ژنرال عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین رئیس سازمان اطلاعات ترکیه، مسیر موازی دیگری است. پاکستان پیش‌تر میانجی تفاهم‌نامه ژوئن بوده است. رونما پیش‌تر در تحلیل پیمان مکه در تهران پرسیده بود این مسیر میانجی جلوگیری از جنگ تازه است یا آخرین هشدار. مسیر مسکو این پرسش را پیچیده‌تر می‌کند، زیرا اکنون ایران هم‌زمان با چند میانجی با منافع متفاوت سروکار دارد.

جدول ذی‌نفعان

پیامدها برای ایران و منطقه

اقتصادی: برای قطر، هر ماه بسته‌ماندن هرمز یعنی ادامه فورس ماژور و از دست رفتن درآمدی که رویترز آن را «ده‌ها میلیارد دلار» در سال توصیف کرده است. قطرانرژی، به گفته همان گزارش، اعلام کرده پس از بازگشایی هرمز ظرف چند هفته می‌تواند تولید را از سر بگیرد. این یعنی هزینه انتظار برای دوحه بالاست و فایده گشایش سریع. برای ایران، صفر شدن صادرات دریایی نفت خام، طبق داده ووترتکسا، نشان می‌دهد که تهران نیز از بن‌بست زیان می‌بیند و فشار اقتصادی دوطرفه است.

سیاسی: نزدیکی بیشتر تهران به مسکو، که پزشکیان آن را به «اقدامات آمریکا» نسبت داد، می‌تواند در کوتاه‌مدت پشتوانه دیپلماتیک ایجاد کند؛ اما همسایگان عرب ممکن است آن را نشانه‌ای ببینند که ایران به‌جای پاسخ به شرط هرمز، به دنبال پشتیبان قدرتمندتر است. تنش بر سر خلبانان ایرانی در قطر نیز نشان می‌دهد اعتماد میان تهران و دوحه آسیب دیده است.

انسانی و معیشتی: رکود پیش‌بینی‌شده ۸٫۶ درصدی قطر و کوچک شدن اقتصاد کشورهای خلیج فارس به معنای فشار بر بازار کار منطقه، از جمله کارگران مهاجر، است. در ایران نیز ادامه بن‌بست با تورم بالا و فشار ارزی هم‌زمان شده است. افزایش نزدیک سه برابری قیمت ال‌ان‌جی هم هزینه انرژی را برای واردکنندگان آسیایی و اروپایی بالا برده است.

گزینه‌های پیش روی تهران

جدول زیر گزینه‌هایی را که با رفتار اعلام‌شده بازیگران سازگار است کنار هم می‌گذارد. این‌ها توصیه سیاستی نیستند؛ چارچوبی برای فهم هزینه و فایده هر مسیرند و ستون «شواهد» نشان می‌دهد هر گزینه چه پشتوانه‌ای در داده‌های موجود دارد.

ضدتحلیل: شاید قطر و ایران در یک جبهه باشند

قوی‌ترین اعتراض به تز این تحلیل این است که قطر و ایران منافع مشترک عمیقی دارند: هر دو در میدان گازی مشترک پارس جنوبی (گنبد شمالی) شریک‌اند، هر دو عضو مجمع صادرکنندگان گازند و دوحه بارها کانال گفت‌وگوی ایران با غرب بوده است. از این منظر، سخنان مقام قطری فشار بر ایران نیست، بلکه پیامی است که دوحه برای حفظ اعتبار خود نزد واشنگتن و ریاض باید بدهد. حضور تمیم در دیدار با پزشکیان، آن هم پیش از دیدار با پوتین، را نیز می‌توان نشانه همراهی دانست.

شواهد مخالف هم وجود دارد. اگر قطر کاملاً در کنار ایران بود، احتمالاً تهران دوحه را درباره سرنوشت خلبانانش «پاسخگو» نمی‌خواند. خوانش متفاوت دو طرف از همین دیدار، یعنی تأکید قطر بر هرمز و سکوت روایت ایرانی درباره آن، نیز نشان‌دهنده فاصله است. افزون بر این، داده‌های صادرات و رکود پیش‌بینی‌شده قطر هر روز هزینه همراهی بی‌قید و شرط را برای دوحه بالاتر می‌برد.

سناریوها و شاخص‌های رصد

شاخص‌های اصلی رصد در روزهای آینده: داده صادرات ال‌ان‌جی قطر برای اکتبر و نوامبر، هر بیانیه رسمی کرملین درباره انتقال پیام به واشنگتن، واکنش رسمی کاخ سفید به دیدارهای مسکو، نتیجه مکتوب نشست تهران با عربستان، پاکستان و ترکیه، و حوادث دریایی در هرمز. رونما در گزارش روایت‌های متضاد درباره مین‌های هرمز نشان داده است که حتی داده‌های امنیتی تنگه محل مناقشه است.

جمع‌بندی و محدوده قطعیت

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی این است: میانجی‌های منطقه‌ای و روسیه می‌توانند فضای دیپلماتیک برای ایران بسازند، اما نمی‌توانند جای آمریکا را در گره‌هایی بگیرند که در دست واشنگتن است، یعنی محاصره دریایی و تحریم‌ها. مهم‌تر آن‌که مهم‌ترین میانجی عربی، قطر، خود بیشترین زیان را از بسته‌ماندن هرمز می‌بیند و صادرات گازش به کمتر از یک‌چهارم سطح پیش از جنگ رسیده است. از این رو «راه‌حل منطقه‌ای» برای تهران همان‌قدر که فرصت است، فشار هم هست.

این تحلیل محدودیت‌های روشنی دارد: متن رسمی کرملین و خوانش هر نوع گفت‌وگوی سه‌جانبه در دسترس نبود؛ روایت رسمی واشنگتن درباره دیدارهای مسکو در منابع خوانده‌شده نیامد؛ و علت تفاوت میان بهبود جریان نفت و رکود گاز قطر در هرمز توضیح داده نشده است. گزاره‌های مربوط به انگیزه روسیه نیز استنباط است، نه واقعیت مستند. هر داده تازه درباره عبور محموله‌های ال‌ان‌جی یا بیانیه مشترک تهران و دوحه می‌تواند این ارزیابی را تغییر دهد.