اقتصاد ایران در بهار ۱۰ درصد کوچک شد؛ نفت و گاز فقط دوسوم ماجرا بود

مرکز آمار ایران اعلام کرده است تولید ناخالص داخلی کشور در سه‌ماهه‌ی بهار ۱۴۰۵ به قیمت‌های ثابت ۱۰٫۱ درصد از بهار پارسال کمتر بوده است. محاسبه‌ی خود مرکز نشان می‌دهد کاهش تولید در بخش نفت و گاز به‌تنهایی ۶٫۷۴ واحد درصد از این افت را توضیح می‌دهد؛ یعنی حدود دوسوم. اما یک‌سوم دیگر، نزدیک به ۳٫۴ واحد درصد، از جایی خارج از چاه و پالایشگاه آمده و اقتصاد بدون نفت هم ۴٫۶ درصد کوچک شده است.

دوسوم از نفت و گاز؛ یک‌سوم از کجا؟

جنگ از ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه) آغاز شد و فصل بهار، از ۱ فروردین تا ۳۱ خرداد، نخستین سه‌ماه کامل پس از آن بود. در این فصل ارزش افزوده‌ی نفت و گاز، با اندازه‌گیری به قیمت ثابت و بنابراین بر پایه‌ی حجم تولید و نه قیمت، از ۶۲۱ به ۴۵۷ هزار میلیارد تومان رسید. این ۱۶۴ همت کاهش، در برابر کل تولید ناخالص ۲٬۴۲۵ همت پارسال، همان ۶٫۷ واحد درصدی است که مرکز آمار محاسبه کرده است.

باقی ماجرا در اقتصاد بدون نفت رخ داده: ۸۲ همت کاهش، معادل ۳٫۴ واحد درصد از کل. اهمیت این بخش در آن است که خروج نفت از معادله هم اقتصاد را سالم نشان نمی‌دهد. ۴٫۶ درصد افت در بخشی که صادرات نفت و گاز در آن نیست، کوچک‌شدنی فراگیر است.

گروه «صنعت و معدن» در این آمار، نفت و گاز را شامل نمی‌شود و جدا از آن حساب می‌شود. اجزای منتشرشده‌ی این گروه (صنعت ۲٫۵، ساختمان ۶٫۴ و آب و برق ۵٫۴ درصد) همه کمتر از ۱۴٫۷ درصدند. اگر این اجزا همه‌ی گروه را تشکیل بدهند، به‌حکم حساب، بخش معدن که عدد آن در منابع بررسی‌شده نیامده باید افت بسیار بزرگ‌تری داشته باشد؛ این استنباط با انتشار جزئیات رسمی معدن بررسی‌پذیر است.

سمت تقاضا چه می‌گوید؟

اگر همین فصل از سمت هزینه‌ها نگریسته شود، ردپای کاهش در همه‌جا دیده می‌شود. مصرف نهایی خصوصی ۴ درصد و مصرف دولت ۱٫۷ درصد افت کرد. تشکیل سرمایه‌ی ثابت ناخالص ۸٫۴ درصد کوچک شد؛ سرمایه‌گذاری در ماشین‌آلات ۹٫۷ درصد و سرمایه‌گذاری ساختمانی ۶٫۴ درصد. صادرات کالا و خدمات ۳۵٫۷ درصد کاهش یافت و واردات ۱۴٫۸ درصد؛ خالص صادرات از حدود ۳٬۳۰۰ به ۱٬۵۶۵ همت رسید.

تفاوت ۳۵٫۷ و ۱۴٫۸ درصد، مسیر انتقال را نشان می‌دهد. وقتی ارز حاصل از صادرات نفت و گاز کم شود، توان واردات مواد اولیه و کالای واسطه‌ای هم محدود می‌شود و فشار از چاه و پالایشگاه به کارخانه، حمل‌ونقل و فروشگاه می‌رسد. این توضیح یک استنباط است و مرکز آمار آن را به‌صورت صریح اعلام نکرده، اما با جهت و اندازه‌ی ارقام بالا هم‌خوان است.

بیشتر بخوانید: بارگیری نفت ایران صفر شد، اما شوک پولش کی می‌رسد؟ از آبان تا آذر

چرا این رقم تصویر امروز نیست؟

بهار پایان یافته و دو تحول بزرگ در ادامه آمده است. نخست، صادرات نفت: بر پایه‌ی برآورد دو شرکت ردیابی نفتکش، بارگیری نفت خام و میعانات ایران از حدود ۲ میلیون بشکه در روز در مارس به حدود ۷۴۰ هزار بشکه در ژوئیه و ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در اوت کاهش یافت. این اعداد برآوردند و رسمی نیستند، اما اگر درست باشند، ارزش افزوده‌ی نفت در فصل‌های بعد زیر وضع بهار قرار می‌گیرد. در همان سه‌ماه، برآورد آژانس بین‌المللی انرژی از تولید نفت خام حدود ۲٫۶ میلیون بشکه در روز و بیش از ۲۰ درصد کمتر از سال قبل بود؛ تولید در بهار هنوز بسیار بالاتر از بارگیری تابستان بود.

دوم، گاز. حمله به تأسیسات فرآورش پارس جنوبی در ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ (۱۸ مارس) ظرفیتی در حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز را از مدار خارج کرد. مقام‌های وزارت نفت می‌گویند حدود ۴۰ درصد آن بازگشته و ۱۳۰ میلیون مترمکعب در روز هنوز خارج از مدار است. به برآورد یک گزارش بین‌المللی، ارزش افزوده‌ی توزیع گاز در بهار بیش از ۲۱ درصد افت کرد و گاز واردشده به شبکه‌ی داخلی احتمالاً حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب در روز پایین‌تر آمد؛ این عدد حاصل استنتاج آن گزارش است و مرکز آمار حجم را اعلام نکرده است.

1. ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه): آغاز جنگ.
2. ۲۷ اسفند ۱۴۰۴ (۱۸ مارس): حمله به تأسیسات فرآورش گاز پارس جنوبی.
3. ۱ فروردین تا ۳۱ خرداد ۱۴۰۵: سه‌ماهه‌ی مشمول داده‌ی مرکز آمار؛ افت ۱۰٫۱ درصدی.
4. ژوئیه و اوت ۲۰۲۶: بارگیری نفت به ۷۴۰ هزار و سپس ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز می‌رسد (برآورد).
5. ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ (۲۱ سپتامبر): گزارش رسانه‌ای از داده‌ی حساب‌های ملی بهار.
6. ۱۳ آبان ۱۴۰۵: وزارت نفت از ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت هنوز خارج‌ازمدار خبر می‌دهد.

بیشتر بخوانید: وقتی یک‌چهارم ظرفیت گاز از مدار خارج است، بار زمستان را چه کسی می‌کشد؟

زمستان این حساب را چگونه آزمون می‌کند؟

یک مقام وزارت نفت روز ۱۳ آبان گفت در روزهای سرد سال، پیش از حمله هم کسری روزانه‌ی ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب وجود داشت، و اگر سرمای سال ۱۴۰۳ تکرار شود مصرف خانگی و تجاری می‌تواند از ۶۰۰ میلیون مترمکعب در روز بگذرد. او افزود تاکنون محدودیتی بر گاز صنایع اعمال نشده است. شرکت ملی گاز نیز هشدار داده ۱۱ استان از ۳۱ استان ممکن است در زمستان با مشکل تأمین روبه‌رو شوند.

پیوند این هشدار با آمار بهار این است: صنعت و معدن همین حالا ۱۴٫۷ درصد کوچک شده و اگر گاز صنایع در زمستان قطع یا جیره‌بندی شود، افت دوباره از همان بخش به سمت بقیه‌ی اقتصاد می‌رود. اما اینکه چنین اتفاقی بیفتد، به دما، سرعت تعمیرات و تصمیم دولت درباره‌ی اولویت مصرف‌کنندگان بستگی دارد؛ داده‌ای در دست نیست که آن را قطعی کند.

ضدتحلیل: آیا ۱۰ درصد بیش از اندازه تیره است؟

دو استدلال می‌تواند این تصویر را نرم‌تر کند. نخست اینکه حساب‌های ملی فصلی بعداً بازنگری می‌شوند و جنگ، کار را برای جمع‌آوری داده از واحدهای کوچک دشوار کرده است؛ رقم نهایی ممکن است متفاوت باشد. دوم اینکه رشد مثبت کشاورزی نشان می‌دهد اقتصاد در همه‌جا به یک اندازه آسیب ندیده است و ۲٫۳ درصد رشد این بخش نقطه‌ی اتکای واقعی است. اما کشاورزی ۵٫۱ درصد اقتصاد است و سهمش از رشد کل فقط ۰٫۱۰ واحد درصد؛ نمی‌تواند افت ۱۰ درصدی را جبران کند. و بازنگری آماری، بدون شاهد، نه جهت و نه اندازه‌اش معلوم است.

کدام نتیجه پشتوانه‌ی قوی‌تری دارد؟

پشتوانه‌ی قوی‌تر برای این ادعاست که افت بهار هم بزرگ‌تر از یک ضربه‌ی نفتی بود و هم نفت و گاز بزرگ‌ترین عامل آن بود: دوسوم از نفت و گاز، یک‌سوم از بقیه‌ی اقتصاد. ادعای ضعیف‌تر این است که همین اندازه‌ی افت برای فصل‌های بعد هم برقرار است؛ شواهد (بارگیری تابستان) بیشتر به بدتر شدن در بخش نفت اشاره می‌کند، اما رقم رسمی فصل‌های بعد در منابع بررسی‌شده نیامده است.

سه چیز هنوز معلوم نیست: داده‌ی رسمی تابستان، سهم هر یک از عوامل جنگ، محاصره‌ی دریایی و تحریم در افت اقتصاد بدون نفت، و اینکه تعمیر ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت گاز پیش از سرمای دی و بهمن انجام می‌شود یا نه. انتشار حساب‌های ملی تابستان، گزارش رسمی از وضعیت گاز صنایع در آذر و دی، و تغییر در بارگیری نفت، سه شاهدی‌اند که ارزیابی را تغییر می‌دهند.