
جرف الصخر و مرزهای نفوذ تهران در عراق
مهلت دولت عراق به کتائب حزبالله برای خروج از جرف الصخر جمعه تمام میشود و قاآنی برای میانجیگری به بغداد رفته است؛ نتیجه این کشمکش برای جایگاه ایران در عراق چه معنایی دارد؟
تحلیل رونما | ۲۷ آبان ۱۴۰۵ دولت عراق تا شامگاه جمعه ۲۰ نوامبر، یعنی دو روز دیگر، به کتائب حزبالله مهلت داده تا از جرف الصخر بیرون برود؛ منطقهای در جنوب بغداد که این گروه بیش از یک دهه است دروازهاش را بر روی دولت بسته است. کتائب میگوید عقب نمینشیند و همزمان، فرمانده نیروی قدس سپاه برای میانجیگری به بغداد رفته است. پرسش اصلی این است: نتیجه این کشمکش برای جایگاه ایران در عراق چه معنایی دارد؟
در این تحلیل میخوانید
- ۱ریشه ماجرا؛ چرا جرف الصخر به آزمون دولت عراق بدل شد؟
- ۲خط زمانی؛ از تسلط کتائب تا مهلت جمعه
- ۳زاویه اول | حکمرانی: آیا دولت عراق میتواند انحصار سلاح را عملی کند؟
- ۴زاویه دوم | سیاست داخلی عراق: چرا ائتلاف حاکم دوپاره شده است؟
- ۵زاویه سوم | ایران: چرا تهران پای میز آمده است؟
- ۶ادامه این تحلیل مخصوص عضو ویژه است
ریشه ماجرا؛ چرا جرف الصخر به آزمون دولت عراق بدل شد؟
جرف الصخر در استان بابل و جنوب بغداد قرار دارد. کتائب حزبالله از سال ۲۰۱۴، پس از بیرون راندن داعش از این منطقه، کنترل آن را در دست گرفت و از آن زمان اجازه حضور به نیروهای دولتی نداده است.
جرقه تازه، پرونده نفت بود. یک گزارش اطلاعاتی که به بیرون درز کرد، با تکیه بر تصاویر ماهوارهای سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶، از برداشت غیرقانونی نفت در کنار خطوط لوله این منطقه خبر داد. گزارش از چهار محل زیر حفاظت «یک گروه مسلح» نام میبرد که نفتکشهای ۳۶ هزار لیتری بارها در آنها دیده شدهاند. دولت ۱۴ نوامبر اعلام کرد کمیته تحقیق این یافتهها را تأیید کرده است. علی الزیدی، نخستوزیر عراق، متهمان را به دستگاه قضایی سپرد و فرمان ورود نیروها را داد. کتائب اتهام قاچاق را «دروغپردازی» و بخشی از «بزرگترین عملیات باجگیری» برای خلع سلاح خود خوانده است.
خط زمانی؛ از تسلط کتائب تا مهلت جمعه
- ۲۰۱۴: کتائب حزبالله پس از عقب راندن داعش، کنترل جرف الصخر را به دست گرفت.
- ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶: دولت عراق اعلام کرد کمیته تحقیق شواهد قاچاق نفت در جرف الصخر را تأیید کرده است.
- ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶: نشست بحرانی چارچوب هماهنگی شیعیان بینتیجه ماند و قاآنی، به گفته منابع سیاسی، وارد بغداد شد.
- ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶: سخنگوی دولت از «پاکسازی» منطقه سخن گفت و یک فرمانده کتائب گفت خروج حتی «از روی جنازههای ما» هم رخ نخواهد داد.
- ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۸ شب: پایان مهلت اعلامشده برای خروج کتائب.
زاویه اول | حکمرانی: آیا دولت عراق میتواند انحصار سلاح را عملی کند؟
الزیدی وعده داده تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ همه سلاحها زیر کنترل دولت درآید؛ یعنی حدود هفت ماه و نیم دیگر. کتائب میخواهد تحویل کامل جرف الصخر به همین تاریخ موکول شود، اما نخستوزیر حاضر نیست وضع موجود را تا آن زمان دستنخورده بگذارد. از همین رو، جرف الصخر نخستین آزمون جدی دولت تازه در خلع سلاح گروههای مسلح غیردولتی است.
طرح دولت، یورش همهجانبه نیست. اگر توافقی حاصل نشود، قرار است نیروی ضدتروریسم حضوری محدود در منطقه برقرار کند، ارتش و پلیس فدرال از بیرون پشتیبانی کنند و نیروی هوایی توقف دستکاری در خطوط لوله را زیر نظر بگیرد. دولت میخواهد حاکمیت را اعمال کند، بیآنکه جنگی تمامعیار راه بیندازد.
نگاه مخالف: دولتهای پیشین عراق هم برای مهار این گروهها کوشیدند و ناکام ماندند. چارچوب هماهنگی، بزرگترین ائتلاف پارلمان، مجوز ورود نیروها را نداده است؛ پس پشتوانه سیاسی نخستوزیر شکنندهتر از فرمان اوست.
زاویه دوم | سیاست داخلی عراق: چرا ائتلاف حاکم دوپاره شده است؟
در نشست ۱۶ نوامبر چارچوب هماهنگی، هادی العامری، دبیرکل سازمان بدر، و ابوآلاء الولائی، دبیرکل کتائب سید الشهدا، پس از مشاجرهای تند با نخستوزیر جلسه را ترک کردند. به گفته منابع حاضر، آنها با هر رویارویی، حتی محدود، مخالفاند. نوری المالکی، العامری و همام حمودی از تحویل تدریجی منطقه حمایت میکنند؛ سناریویی که محتملترین گزینه شمرده میشود.
راه میانهای که مطرح شده این است: کتائب از شش محل نفتی که کمیته بازرسی کرده بیرون برود و منطقه گامبهگام به نیروهای دولتی و تیپهای «العتبات» سپرده شود؛ گروههایی وابسته به مرجعیت نجف، نه سپاه پاسداران. به تعبیر یک منبع آگاه، این راهحل میتواند به هر دو طرف اجازه دهد ادعای پیروزی کنند: نخستوزیر بگوید «دولت وارد شد» و کتائب بگوید «تسلیم نشدیم».
آنچه نمیتوان نتیجه گرفت: شکاف درون چارچوب هماهنگی به معنای فروپاشی آن نیست. اندیشکده مؤسسه مطالعات جنگ ارزیابی کرده که این ائتلاف هم مانند نخستوزیر از درگیری مسلحانه پرهیز دارد، اما میخواهد از مذاکرات کنار گذاشته نشود.
زاویه سوم | ایران: چرا تهران پای میز آمده است؟
عراق برای ایران فقط یک همسایه نیست؛ عمق راهبردی و اقتصادی آن است. واشنگتن ایران را متهم میکند که از اقتصاد عراق برای دور زدن تحریمها استفاده میکند و پیشتر افرادی را در عراق به اتهام مخلوط کردن نفت ایران و عراق تحریم کرده است. در شرایط محاصره دریایی، هر گامی که بغداد برای بستن شبکههای غیرقانونی نفت و مهار گروههای همسو با تهران بردارد، مستقیماً بر حاشیه مانور ایران اثر میگذارد.
منابع
- خبرگزاری AFP
- منبع تکمیلی The National، دوپارگی ائتلاف حاکم عراق بر سر جرف الصخر با نزدیک شدن مهلت خروج کتائب حزبالله، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی AFP / Dawn، گروه طرفدار ایران در عراق از خروج از پایگاهش سر باز زد، ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی مؤسسه مطالعات جنگ و پروژه تهدیدات حیاتی (ISW/CTP)، گزارش ایران، ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶
- منبع تکمیلی شفقنیوز، ۱۸ نوامبر
- منبع تکمیلی ۹۶۴مدیا، ۱۶ نوامبر
اعتبارسنجی
پیوند تأیید همین خبرتازهترینها در تحلیل
تحلیلها و خبرهای تازهی همین دسته را دنبال کنید.
از مهمترین خبرها و تحلیلها عقب نمانید
خلاصه خبرها و تحلیلهای رونما را هر روز در ایمیل خود دریافت کنید.











