شیر کیسه‌ای در دو ماه ۷۰ درصد گران شد؛ افزایش پیشنهادی شیرخام ۱۲ درصد است و هنوز تصویب نشده

قیمت شیر کم‌چرب کیسه‌ای ۹۰۰ گرمی در نمونه‌های یک بررسی میدانی از ۸۴ هزار تومان در شهریور به ۱۴۳ هزار تومان در آبان ۱۴۰۵ رسیده؛ حدود ۷۰ درصد افزایش. این در حالی است که افزایش پیشنهادی نرخ شیرخام درب دامداری حدود ۱۲٫۴ درصد است و تا ۱۴ آبان هنوز مصوبه رسمی آن اعلام نشده. این گزارش بررسی می‌کند فاصله این دو عدد چه می‌گوید و چه چیزی هنوز روشن نیست.

چه چیزی گران شده و با چه مقایسه‌ای؟

خبرگزاری ایسنا در گزارشی که ۱۴ آبان ۱۴۰۵ منتشر شد، قیمت‌های ثبت‌شده در شهریور را با نرخ‌های گردآوری‌شده در آبان در «برخی مناطق مرکزی و غربی» مقایسه کرده است. بیشترین فاصله در شیر دیده می‌شود: شیر کم‌چرب کیسه‌ای ۹۰۰ گرمی از ۸۴ هزار تومان به ۱۴۳ هزار تومان و شیر پرچرب بطری یک‌لیتری از ۱۶۰ هزار تومان به ۲۰۷ هزار و ۹۰۰ تومان رسیده است. شیر کم‌چرب بطری یک‌لیتری هم از ۹۸ هزار تومان به ۱۹۶ هزار و ۹۰۰ تومان رسیده، اما رقم آبان «در یکی از برندهای بررسی‌شده» ثبت شده است.

این قید اهمیت دارد. گزارش در چند مورد، کالای شهریور را با محصولی از برند یا وزن دیگری در آبان مقایسه کرده است؛ مثلاً ماست دبه‌ای دو کیلوگرمی ۲۲۸ هزار تومانی شهریور با ماست یک کیلو و ۸۰۰ گرمی ۳۲۷ هزار و ۸۰۰ تومانی آبان. رونما برای این‌که وزن‌ها هم‌سنگ شوند، قیمت هر کیلوگرم را حساب کرده است: حدود ۱۱۴ هزار تومان در برابر حدود ۱۸۲ هزار تومان، یعنی نزدیک ۶۰ درصد بیشتر. این عدد قیمت هم‌برند نیست و باید آن را نشانه‌ای از هزینه خرید خانوار دانست، نه تورم دقیق یک کالا.

فاصله ۱۲ درصد و ۷۰ درصد چه می‌گوید؟

سیداحمد مقدسی، رئیس انجمن صنفی گاوداران ایران، ۳ آبان ۱۴۰۵ از توافق با انجمن صنایع لبنی خبر داد: نرخ هر کیلوگرم شیرخام از حدود ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان به ۶۸ هزار تومان درب دامداری و ۷۰ هزار تومان درب کارخانه برسد. او افزایش نرخ ارز و هزینه نهاده‌های دامی را دلیل اصلی این توافق دانست و گفت نرخ جدید باید در کارگروه امنیت غذایی تصویب شود. رونما همان روز پیشنهادی‌بودن این نرخ‌ها را گزارش کرد. طبق گزارش ۱۴ آبان ایسنا، هنوز مصوبه رسمی تازه‌ای اعلام نشده است.

استنباط رونما با یک محاسبه ساده: حتی اگر شیرخام همه هزینه تولید یک بطری شیر بود، افزایش ۱۲٫۴ درصدی آن به‌تنهایی نمی‌توانست قیمت را بیش از ۱۲٫۴ درصد بالا ببرد؛ در واقعیت سهم شیرخام کمتر از کل هزینه است. پس جهش ۳۰ تا ۷۰ درصدی قیمت شیر در نمونه‌ها، با نرخ پیشنهادی شیرخام توضیح داده نمی‌شود؛ به‌خصوص که این نرخ هنوز اجرا نشده است. این محاسبه نشان نمی‌دهد افزایش «غیرقانونی» یا «سودجویانه» بوده؛ فقط نشان می‌دهد علت را باید جای دیگری جست.

توضیح تولیدکنندگان و آنچه گزارش نشان نمی‌دهد

به نوشته ایسنا، تولیدکنندگان افزایش هزینه نهاده‌های دامی، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و سایر هزینه‌های تولید را دلیل اصلی گرانی محصولات لبنی می‌دانند. فروشندگان هم گفته‌اند از زمان انتشار خبر توافق دامداران و صنایع لبنی، شرکت‌های تولید و پخش فهرست‌های قیمت تازه فرستاده‌اند و نرخ‌ها گاهی در فاصله کوتاه عوض می‌شود؛ به‌طوری که قیمت سفارش جدید با موجودی قبلی مغازه فرق دارد. این روایت فروشندگان است و گزارش سند یا فهرست قیمت شرکت‌ها را منتشر نکرده است.

گزارش همچنین تأکید می‌کند توافق دو تشکل تولیدی «به‌تنهایی به معنای ابلاغ نرخ رسمی جدید نیست» و تغییر قیمت محصولات مشمول قیمت‌گذاری باید طبق ضوابط انجام شود. اما گزارش مشخص نمی‌کند کدام‌یک از محصولات نمونه مشمول نرخ مصوب‌اند و کدام قیمت آزاد دارند. بدون این تفکیک نمی‌توان گفت افزایش‌ها با ضوابط مغایر بوده یا نه. هیچ نهاد ناظری هم در این گزارش درباره تخلف یا عدم تخلف اظهارنظر نکرده است.

اثر بر سفره خانوار

احمد اسماعیل‌زاده، مدیرکل دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت، به نقل ایسنا گفته مصرف توصیه‌شده لبنیات دو تا سه واحد در روز است، اما بررسی‌های ملی میانگین مصرف را کمتر از یک واحد نشان می‌دهد. محمد فربد، سخنگوی انجمن صنایع فرآورده‌های لبنی ایران، هم از کاهش ۱۰ تا ۱۵ درصدی سرانه مصرف شیر و لبنیات در یک سال گذشته خبر داده و کاهش قدرت خرید را از عوامل آن دانسته است. فروشندگان می‌گویند بخشی از مشتریان به بسته‌های کوچک‌تر یا محصولات ارزان‌تر رو آورده‌اند.

این فشار تازه نیست. طبق داده مرکز آمار که رونما در تحلیل تورم ۹۰ درصدی ایران آورده بود، تورم نقطه‌به‌نقطه گروه «لبنیات و تخم‌مرغ» در دوره ۲۲ مه تا ۲۱ ژوئن ۲۰۲۶ (خرداد ۱۴۰۵) حدود ۱۵۲ درصد بود؛ بسیار بالاتر از تورم کل همان ماه (۸۸٫۶ درصد). گرانی شهریور تا آبان روی همین پایه بالا آمده است.

مسیر زمانی

1. ابتدای شهریور ۱۴۰۵ (اواخر اوت ۲۰۲۶)قیمت‌های پایه نمونه‌های لبنی در بررسی میدانی ثبت شد؛ نرخ جاری شیرخام درب دامداری حدود ۶۰ هزار و ۵۰۰ تومان بود.
2. ۳ آبان ۱۴۰۵ (۲۵ اکتبر ۲۰۲۶)رئیس انجمن صنفی گاوداران از توافق بر سر نرخ پیشنهادی ۶۸ هزار تومان درب دامداری و ۷۰ هزار تومان درب کارخانه خبر داد.
3. ۶ آبان ۱۴۰۵ (۲۸ اکتبر ۲۰۲۶)طبق گزارش‌های همان روزها، پیشنهاد قرار بود در کارگروه امنیت غذایی بررسی شود؛ نتیجه رسمی آن جلسه در منابع خوانده‌شده اعلام نشده است.
4. ۱۴ آبان ۱۴۰۵ (۵ نوامبر ۲۰۲۶)گزارش ایسنا: مصوبه رسمی شیرخام هنوز اعلام نشده، اما قیمت نمونه‌های شیر نسبت به شهریور ۳۰ تا ۷۰ درصد بالاتر است.

جمع‌بندی و شاخص‌های رصد

پاسخ کوتاه به پرسش اصلی: افزایش نرخ شیرخام هنوز رسمی نشده و اندازه پیشنهادی آن (حدود ۱۲ درصد) نمی‌تواند جهش ۳۰ تا ۷۰ درصدی قیمت شیر در نمونه‌ها را توضیح دهد. سهم دقیق بسته‌بندی، انرژی، حمل، ارز، دستمزد و حاشیه توزیع در این فاصله با داده‌های منتشرشده قابل تفکیک نیست. سه نشانه را باید دنبال کرد: صورت‌جلسه رسمی کارگروه امنیت غذایی درباره نرخ شیرخام و تاریخ اجرای آن؛ اعلام فهرست محصولات لبنی مشمول نرخ مصوب و قیمت مصوب تازه؛ و انتشار داده‌های رسمی تورم گروه لبنیات برای مهر و آبان که می‌تواند ارقام نمونه‌ای را تأیید یا تعدیل کند.